Gematologiya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 147–149-b. — ziyouz.com
Gematologiya (gemo... va ..logiya) — qon va uni işlab çiqaradigan kömikning tarkibi, funksiyalari, kasalliklari xaqidagi fan. G. qonni optik, elektron, fazali kontrast, fluoressent mikroskopiya, mikrokinematografiya, mikroskopik gisto va sitokimyoviy usullar yordamida örganadi. Kon sistemasi kasalliklarini aniklaşda G. punksion biopsiyadan (organizmning hayotlik davrida kömik, limfa tugunlari, taloq, jigar hujayralari va töqimalaridan olib tekşiriş), biokimyoviy, fermentologik, sitogenetik, kimyoviy-genetik, spektrotsitofotometrik (dezoksiribonuklein va ribonuklein kislotalarini tekşiriş yöli b-n), radioizotop-immunologik, elektroforez va immunoelektroforez, töqimalarni kuliural östiriş va b. usullardan foydalanadi. Gematologik kasalliklar 19-a.dan boşlab muntazam tadqiq qilingan. Nemis olimlaridan R. Vixrov (1845), E. Neymann (1870) leykozni, ingliz vraçi T. Addison (1855) va nemis vraçi A. Birmer (1872) pernitsioz ane-miyani, nemis olimi P. Erlix (1888) aplastik anemiyani, fransuz olimi G. Gayem (1898), nemis olimi O. Min-kovskiy (1900) va fransuz olimi A. Şoffar (1907) gemolitik anemiyani tasvir etişdi. Rus olimlaridan A. A. Maksimov tomonidan kaşf etilgan qon yaratilişining unitar nazariyasi G.ning rivojlanişida katta ahamiyat kasb etdi. Kon sistemasi kasalliklarini klinikmorfologik usul b-n örganiş klassik G.ning vujudga kelişiga asos böldi. Olimlardan M. I. Arinin töş suyagini punksiya qiliş usulini (1927), I. A. Kassirskiy unda işlatiladigan punksion ninani hamda limfa tugunlari, taloq, jigar punktatlarining sitologik diagnostika usullarini joriy qilişdi, bu usullar qon sistemasi kasalliklarini bemorlarda tezroq oydinlaştiriş imkonini beradi, anemiyalarning tasnifi va davolaş usullari işlab çiqildi. Özbekistonda aholi orasida uçraydigan gemolitik va temir tanqisligi b-n boglik kamqonliklarning turlari, kelib çiqiş sabablari atrofliça örganilgan, ularni davolaşni optimallaştiriş, taşhisini osonlaştiriş imkoniyatlari işlab çiqilgan. Hoz. yuqorida qayd etilgan kamqonliklarning ekologenetik jihatlari aniqlanmoqda (S. M. Bahromov, X. Q. Farmonqulov, A. A. Buglanov, G. T. Kalmenov, X. M. Qozoqboyeva, J. T. Tojiyev, Q. J. Boltayev va b.). Qon yaratilişi va anemiyalarning kelib çiqiş mexanizmini izotoplar yordamida aniklaş katta rol öynadi. Amerikalik olim V. Kasl ovqatda vitamin V|2 (siankobalamin) yetişmasligi pernitsioz anemiyaga sabab bölişini anikladi (1929). 20-a.ning 60-y.lariga kelib deyarli barça gemolitik anemiyalarning kelib çiqişi örganilib, köpgina yangiliklar qölga kiritildi. Irsiy sferotsitar gemolitik kamqonlikda taloqning olib taşlanişi uşbu darddan tuzaliş mumkinligini körsatdi. Gemorragik diatezlardan trombotsitopenik purpurda bemor taloğini olib taşlaş, trombasteniyada unga adenozintrifosfat kislotani buyuriş maqsadga muvofiq ekanligi ma'lum böldi. Tromb hosil bölişiga tösqinlik qiladigan preparatlar (geparin, fibrinolizin va b.), şuningdek krnni ivituvçi sistemaning faolligini va tomirlar devorining pişiqligini oşiradigan preparatlar (rutin va b.) işlab çiqarildi. 20-a.ning örtalaridan boşlab G.ning yangi tarmoği — immunogem atologiya ança rivoj topdi. Unga kon guruxlari va rezus-faktor haqidagi ta'limot (G.ning eng muhim bölimi — qon quyiş şunga asoslanadi), organizmning öz töqimalariga nisbatan antitelolar paydo bölişi (autoimmunizatsiya) va yot töqimalarga nisbatan antitelolar hosil bölişi haqidagi bilimlar kiradi. Irsiy-oilaviy qon kasalliklarini har tomonlama (klinik, xromosoma, biokimyoviy, irsiy, genogeografik, oilaviy va b. jihatdan) örganişga katta e'tibor qaratildi. Şu bois qon guruhlari (AVO, rezus-faktor va b. sistema böyiça), ularga nisbatan paydo böladigan izoimmunizatsiya — izoserologiya ning rivojlanişiga, qonni quyişda tamomila bexatarlikni ta'minlaş çoralariga katta e'tibor berildi. Ana şu urinişlarning yakuni sifatida amaliyotda komponent gemoterapiya (yaxlit qon örniga uning ayrim bölaklarini — eritrotsitar massa, leykotsitlar va trombotsitlar konsentratlarini quyiş) keng kölamda qöllanila boşlandi. Leykozlar haqidagi bilimlar majmuasi — leykozologiyaning rivoji bu kasalliklarda mono va poliximioterapiya usullarining işlab çiqilişi va joriy etilişiga olib keldi. Özbekistonlik olimlar kömikni köçirib ötkazişda har xil immunodepressantlar qöllaş posttransfuzion asoratlar va ularning oldini oliş masalalari, bolalarda uçraydigan irsiy va orttirilgan qon sistemasi kasalliklarini örganiş, idiopatik trombotsitopeniyada jarrohlik usulidan keng foydalaniş böyiça natijali ilmiy izlanişlar olib borişdi (H. A. Hakimov, A. T. Törayev, U. A. Oltiboyev, A. R. Rahmatullayev, K. K. Soliyev va b.). G.ning zamonaviy yönalişlari: donorlik xizmatini zamonaviy talab va imkoniyatlarga monand ravişda taşkil etiş, qon örnini bosadigan dorilar va qon kasalliklarining ekologik genetik jihatlarini batafsil aniqlaş va davolaşni takomillaştiriş va h. k. Özbekistonda Gematologiya va kon quyiş instituti, şuningdek tibbiyot intlarining terapiya klinikalari va ilmiy lab.lari hamda Toşkent vraçlar malakasini oşiriş in-tining G. kafedralarida G. sohasida izlanişlar olib boriladi. Ad.: Agranenko V. A., B a xramov S. M., Jerebsov L. Ye., Komponentnaya gemoterapiya, T., 1995; Petrov V. N., Baxramov SM., Farmankulov X. K., Jelezodefitsitniye anemii, T., 1995; Najmiddinov S. T., Klinik gematologiya asoslari, T., 1998. Saidjalol Bahromov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕМАТОЛОГИЯ (гемо... ва ..логия) — қон ва уни ишлаб чиқарадиган кўмикнинг таркиби, функциялари, касалликлари хақидаги фан. Г. қонни оптик, электрон, фазали контраст, флуоресцент микроскопия, микрокинематография, микроскопик гисто ва цитокимёвий усуллар ёрдамида ўрганади. Кон системаси касалликларини аниклашда Г. пункцион биопсиядан (организмнинг ҳаётлик даврида кўмик, лимфа тугунлари, талоқ, жигар ҳужайралари ва тўқималаридан олиб текшириш), биокимёвий, ферментологик, цитогенетик, кимёвий-генетик, спектроцитофотометрик (дезоксирибонуклеин ва рибонуклеин кислоталарини текшириш йўли б-н), радиоизотоп-иммунологик, электрофорез ва иммуноэлектрофорез, тўқималарни кулыурал ўстириш ва б. усуллардан фойдаланади. Гематологик касалликлар 19-а.дан бошлаб мунтазам тадқиқ қилинган. Немис олимларидан Р. Вихров (1845), Э. Нейманн (1870) лейкозни, инглиз врачи Т. Аддисон (1855) ва немис врачи А. Бирмер (1872) пернициоз ане-мияни, немис олими П. Эрлих (1888) апластик анемияни, француз олими Г. Гайем (1898), немис олими О. Мин-ковский (1900) ва француз олими А. Шоффар (1907) гемолитик анемияни тасвир этишди. Рус олимларидан А. А. Максимов томонидан кашф этилган қон яратилишининг унитар назарияси Г.нинг ривожланишида катта аҳамият касб этди. Кон системаси касалликларини клиникморфологик усул б-н ўрганиш классик Г.нинг вужудга келишига асос бўлди. Олимлардан М. И. Аринин тўш суягини пункция қилиш усулини (1927), И. А. Кассирский унда ишлатиладиган пункцион нинани ҳамда лимфа тугунлари, талоқ, жигар пунктатларининг цитологик диагностика усулларини жорий қилишди, бу усуллар қон системаси касалликларини беморларда тезроқ ойдинлаштириш имконини беради, анемияларнинг таснифи ва даволаш усуллари ишлаб чиқилди. Ўзбекистонда аҳоли орасида учрайдиган гемолитик ва темир танқислиги б-н боглик камқонликларнинг турлари, келиб чиқиш сабаблари атрофлича ўрганилган, уларни даволашни оптималлаштириш, ташҳисини осонлаштириш имкониятлари ишлаб чиқилган. Ҳоз. юқорида қайд этилган камқонликларнинг экологенетик жиҳатлари аниқланмоқда (С. М. Баҳромов, X. Қ. Фармонқулов, А. А. Бугланов, Г. Т. Калменов, X. М. Қозоқбоева, Ж. Т. Тожиев, Қ. Ж. Болтаев ва б.). Қон яратилиши ва анемияларнинг келиб чиқиш механизмини изотоплар ёрдамида аниклаш катта роль ўйнади. Америкалик олим В. Касл овқатда витамин В|2 (цианкобаламин) етишмаслиги пернициоз анемияга сабаб бўлишини аниклади (1929). 20-а.нинг 60-й.ларига келиб деярли барча гемолитик анемияларнинг келиб чиқиши ўрганилиб, кўпгина янгиликлар қўлга киритилди. Ирсий сфероцитар гемолитик камқонликда талоқнинг олиб ташланиши ушбу дарддан тузалиш мумкинлигини кўрсатди. Геморрагик диатезлардан тромбоцитопеник пурпурда бемор талоғини олиб ташлаш, тромбастенияда унга аденозинтрифосфат кислотани буюриш мақсадга мувофиқ эканлиги маълум бўлди. Тромб ҳосил бўлишига тўсқинлик қиладиган препаратлар (гепарин, фибринолизин ва б.), шунингдек крнни ивитувчи системанинг фаоллигини ва томирлар деворининг пишиқлигини оширадиган препаратлар (рутин ва б.) ишлаб чиқарилди. 20-а.нинг ўрталаридан бошлаб Г.нинг янги тармоғи — иммуногем атология анча ривож топди. Унга кон гурухлари ва резус-фактор ҳақидаги таълимот (Г.нинг энг муҳим бўлими — қон қуйиш шунга асосланади), организмнинг ўз тўқималарига нисбатан антителолар пайдо бўлиши (аутоиммунизация) ва ёт тўқималарга нисбатан антителолар ҳосил бўлиши ҳақидаги билимлар киради. Ирсий-оилавий қон касалликларини ҳар томонлама (клиник, хромосома, биокимёвий, ирсий, геногеографик, оилавий ва б. жиҳатдан) ўрганишга катта эътибор қаратилди. Шу боис қон гуруҳлари (АВО, резус-фактор ва б. система бўйича), уларга нисбатан пайдо бўладиган изоиммунизация — изосерология нинг ривожланишига, қонни қуйишда тамомила бехатарликни таъминлаш чораларига катта эътибор берилди. Ана шу уринишларнинг якуни сифатида амалиётда компонент гемотерапия (яхлит қон ўрнига унинг айрим бўлакларини — эритроцитар масса, лейкоцитлар ва тромбоцитлар концентратларини қуйиш) кенг кўламда қўлланила бошланди. Лейкозлар ҳақидаги билимлар мажмуаси — лейкозологиянинг ривожи бу касалликларда моно ва полихимиотерапия усулларининг ишлаб чиқилиши ва жорий этилишига олиб келди. Ўзбекистонлик олимлар кўмикни кўчириб ўтказишда ҳар хил иммунодепрессантлар қўллаш посттрансфузион асоратлар ва уларнинг олдини олиш масалалари, болаларда учрайдиган ирсий ва орттирилган қон системаси касалликларини ўрганиш, идиопатик тромбоцитопенияда жарроҳлик усулидан кенг фойдаланиш бўйича натижали илмий изланишлар олиб боришди (Ҳ. А. Ҳакимов, А. Т. Тўраев, У. А. Олтибоев, А. Р. Раҳматуллаев, К. К. Солиев ва б.). Г.нинг замонавий йўналишлари: донорлик хизматини замонавий талаб ва имкониятларга монанд равишда ташкил этиш, қон ўрнини босадиган дорилар ва қон касалликларининг экологик генетик жиҳатларини батафсил аниқлаш ва даволашни такомиллаштириш ва ҳ. к. Ўзбекистонда Гематология ва кон қуйиш институти, шунингдек тиббиёт интларининг терапия клиникалари ва илмий лаб.лари ҳамда Тошкент врачлар малакасини ошириш ин-тининг Г. кафедраларида Г. соҳасида изланишлар олиб борилади. Ад.: Аграненко В. А., Б а храмов С. М., Жеребцов Л. Е., Компонентная гемотерапия, Т., 1995; Петров В. Н., Бахрамов СМ., Фарманкулов X. К., Железодефицитные анемии, Т., 1995; Нажмиддинов С. Т., Клиник гематология асослари, Т., 1998. Саиджалол Баҳромов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.