Genetik gomeostaz
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 159-b. — ziyouz.com
Genetik gomeostaz - q. Populyatsion gomeostaz. GENETIK INJENERIYA - molekulyar genetika sohasi; genlarning tabiatda uçramaydigan yangi birikmalarini genetik va biokimyoviy usullar yordamida maqsadga muvofiq holda vujudga keltiriş b-n şuğullanadi. Muayyan organizm hujayrasidan ajratib olingan gen yoki genlar guruhini nuklein kislotaning ma'lum molekulalari b-n biriktirib, hosil bölgan duragayni boşqa organizm hujayrasiga kiritişga asoslangan. Viruslar va b. har qanday tirik mavjudot hujayralarining irsiy programmasini maqsadga muvofiq modellaştiriş, yangi ştamm virus va mikroorganizmlar, ösimlik, hayvon hujayralarining yangi xillarini, ösimlik navlari va hayvon zotlarining q. x. uçun zarur şakllarini yaratiş va b. G. i. vazifasidir. AQŞ olimi P. Berg xodimlari b-n birga virus va mikroorganizmlar irsiy molekulasi qismlarini probirkada ulab, rekombinant DNK olişi G. i. ning vujudga kelişiga asos soldi (1972). G. i. umumiy genetika, molekulyar genetika, molekulyar biologiya, bioorganik kimyo, mikrobiologiya, ösimlikşunoslik kabi biologik fanlar nazariyalari hamda tadqiq etiş usullarining bir-birini töldirişi tufayli şakllandi. G. i.ning rivojlanişida genetik enzimologiya va nuklein kislotalar kimyosi yutuklari katta ahamiyatga ega. Molekulyar darajada olib boriladigan işlar natijasi ikki xil ferment — restriksiyey endonukleaza va ligazaga boğliq. Restriktazalardan (300 dan ortiq xili bor) DNK molekulasini har xil qismlarga ajratişda, ligazadan esa ularni yana qayta birlaştirişda foydalaniladi. G. i.da eng köp işlatiladigan restriktaza (Yeso Rb) 1971 y.da olingan. G. i.ning rivojlaniş tarixi in vitro şaroitida (organizmdan taşqarida) rekombinant DNK molekulalarini, ya'ni har xil plazmidalar (xromosomalarsiz, mustaqil yaşaş xususiyatiga ega DNK halqa molekulalari), hattoki plazmida b-n faglar orasida duragaylar yoki vektor molekul alar (xöjayin hujayrada mustaqil qayta tiklana oliş xususiyatiga ega DNK molekulasi) oliş mumkinligini prinsipial isbotlaşdan boşlangan. Keyinçalik prokariotlar (şakllangan yadrosi yöq organizmlar)ga taalluqli xromosoma genlari b-n har xil plazmidalar orasida rekombinant molekulalar olindi. Vektor molekulalarga eukariot (şakllangan yadroga ega) organizm (asosan, hayvon va ösimlik) genlari DNKsini kiritiş G. i.ning katta yutuğidir. Natijada hayvon genlarini bakteriya hujayralarida köpaytiriş va ekspressiya qiliş (genlarni klonlaş) imkoniyati vujudga keddi. Nihoyat, G. i. b-n hujayra injeneriyasi yutuqlarining sintezi tufayli biotexnologiya fani şakllandi. Abdusattor AbduKarimov, Sotiboldi Jatayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕНЕТИК ГОМЕОСТАЗ - қ. Популяцион гомеостаз. ГЕНЕТИК ИНЖЕНЕРИЯ - молекуляр генетика соҳаси; генларнинг табиатда учрамайдиган янги бирикмаларини генетик ва биокимёвий усуллар ёрдамида мақсадга мувофиқ ҳолда вужудга келтириш б-н шуғулланади. Муайян организм ҳужайрасидан ажратиб олинган ген ёки генлар гуруҳини нуклеин кислотанинг маълум молекулалари б-н бириктириб, ҳосил бўлган дурагайни бошқа организм ҳужайрасига киритишга асосланган. Вируслар ва б. ҳар қандай тирик мавжудот ҳужайраларининг ирсий программасини мақсадга мувофиқ моделлаштириш, янги штамм вирус ва микроорганизмлар, ўсимлик, ҳайвон ҳужайраларининг янги хилларини, ўсимлик навлари ва ҳайвон зотларининг қ. х. учун зарур шаклларини яратиш ва б. Г. и. вазифасидир. АҚШ олими П. Берг ходимлари б-н бирга вирус ва микроорганизмлар ирсий молекуласи қисмларини пробиркада улаб, рекомбинант ДНК олиши Г. и. нинг вужудга келишига асос солди (1972). Г. и. умумий генетика, молекуляр генетика, молекуляр биология, биоорганик кимё, микробиология, ўсимликшунослик каби биологик фанлар назариялари ҳамда тадқиқ этиш усулларининг бир-бирини тўлдириши туфайли шаклланди. Г. и.нинг ривожланишида генетик энзимология ва нуклеин кислоталар кимёси ютуклари катта аҳамиятга эга. Молекуляр даражада олиб бориладиган ишлар натижаси икки хил фермент — рестрикцией эндонуклеаза ва лигазага боғлиқ. Рестриктазалардан (300 дан ортиқ хили бор) ДНК молекуласини ҳар хил қисмларга ажратишда, лигазадан эса уларни яна қайта бирлаштиришда фойдаланилади. Г. и.да энг кўп ишлатиладиган рестриктаза (Есо Rb) 1971 й.да олинган. Г. и.нинг ривожланиш тарихи in vitro шароитида (организмдан ташқарида) рекомбинант ДНК молекулаларини, яъни ҳар хил плазмидалар (хромосомаларсиз, мустақил яшаш хусусиятига эга ДНК ҳалқа молекулалари), ҳаттоки плазмида б-н фаглар орасида дурагайлар ёки вектор молекул алар (хўжайин ҳужайрада мустақил қайта тиклана олиш хусусиятига эга ДНК молекуласи) олиш мумкинлигини принципиал исботлашдан бошланган. Кейинчалик прокариотлар (шаклланган ядроси йўқ организмлар)га тааллуқли хромосома генлари б-н ҳар хил плазмидалар орасида рекомбинант молекулалар олинди. Вектор молекулаларга эукариот (шаклланган ядрога эга) организм (асосан, ҳайвон ва ўсимлик) генлари ДНКсини киритиш Г. и.нинг катта ютуғидир. Натижада ҳайвон генларини бактерия ҳужайраларида кўпайтириш ва экспрессия қилиш (генларни клонлаш) имконияти вужудга кедди. Ниҳоят, Г. и. б-н ҳужайра инженерияси ютуқларининг синтези туфайли биотехнология фани шаклланди. Абдусаттор АбдуКаримов, Сотиболди Жатаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.