Genetik kolleksiya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 160–161-b. — ziyouz.com
Genetik kolleksiya - belgi va xususiyatlari b-n özaro öxşaş va ularning rivojlanişini ta'min etuvçi genlar böyiça gomozigotali organizm liniyalari yiğindisi. Ilmiy va metodik asoslangan fundamental genetik tadqiqotlar uçun baza hisoblanadi. Seleksiyada yangi nav darajasiga yetiş arafasida turgan kelajak nav seleksion liniya deb ataladi. G.k.ni taşkil etadigan genetik liniyalar quyidagi guruhlarga bölinadi: toza liniyalar yoki izogen liniyalar. Ularni yaratiş uçun öz-özidan (buğdoy, nöxat) yoki qisman çetdan çanglanuvçi ösimliklardan foydalaniladi. Mas: guzaning izogen liniyalari bir neça yil öz-özidan çanglantiriş (inbriding usuli) va tanlaş natijasida yaratildi;inbred yokiinsuxt liniyalar (ilgari «inbred» atamasi hayvonlar, «insuxt» atamasi ösimliklar genetikasida qöllanib kelingan, hozir köproq «inbred liniya» atamasi qöllanilmoqda) ni yaratişda çetdan çanglanuvçi ösimliklar, mas, makkajöxorini köp yillar davomila majburan öz-öziga çatiştiriş va tanlaş orqali uning inbred liniyasi yaratiladi. Inbriding uzoq yillar davom ettirilsa inbred liniyalardan izogen liniyalar yaratilişi mumkin; autbred liniyalar ösimliklarda turlararo çatiştirib olingan duragaylardan eksperimental poliploidiya orqali hosil qilingan amfidiploid liniyalar; sitogenetik liniyalar ösimliklarning xromosomalari soni va tuzilişi böyiça yaratilgan liniyalar. Özbekistonda ğöza böyiça yaratilgan va yuqorida aytib ötilgan tört xil liniyalar majmuasidan iborat G.k. asosan UzMU va 1992 y.dan boşlab Özbekistan FA Genetika va ösimliklar eksperimental biologiyasi in-ti b-n hamkorlikda yaratildi va rivojlantirilmoqda. Bu G.k. 40 yildan ortiq davr içida olib borilgan klassik genetika (mendelizm), mutatsion genetika, fiziologik genetika va sitogenetika sohasidagi fundamental i. t.larning natijasidir. Kolleksiyadagi izogen va mutant liniyalarning umumiy soni 200 dan ortadi. Tajriba natijasida olingan liniyalar kasalliklarga, zararkunanda haşarotlarga, noqulay tabiiy şaroitlarga (qurğoqçilik, şörxoklik) çidamliligi b-n ajralib turadi. Ğöza genetik kolleksiyasining izogen, mutant, amfidiploid, monosom liniyalari fundamental va amaliy genetik, molekulyar, ekologik tadqiqotlar uçun hamda yangi navlar yaratişda seleksion işlar uçun boşlanğiya material sifatida samarali işlatilmoqda. Ad.: Musayev D.A., Genetiçeskaya kolleksiya xlopçatnika i problemi nasledovaniya priznakov. T., 1979. Şarifjon Turabekov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕНЕТИК КОЛЛЕКЦИЯ - белги ва хусусиятлари б-н ўзаро ўхшаш ва уларнинг ривожланишини таъмин этувчи генлар бўйича гомозиготали организм линиялари йиғиндиси. Илмий ва методик асосланган фундаментал генетик тадқиқотлар учун база ҳисобланади. Селекцияда янги нав даражасига етиш арафасида турган келажак нав селекцион линия деб аталади. Г.к.ни ташкил этадиган генетик линиялар қуйидаги гуруҳларга бўлинади: тоза линиялар ёки изоген линиялар. Уларни яратиш учун ўз-ўзидан (буғдой, нўхат) ёки қисман четдан чангланувчи ўсимликлардан фойдаланилади. Мас: гузанинг изоген линиялари бир неча йил ўз-ўзидан чанглантириш (инбридинг усули) ва танлаш натижасида яратилди;инбред ёкиинцухт линиялар (илгари «инбред» атамаси ҳайвонлар, «инцухт» атамаси ўсимликлар генетикасида қўлланиб келинган, ҳозир кўпроқ «инбред линия» атамаси қўлланилмоқда) ни яратишда четдан чангланувчи ўсимликлар, мас, маккажўхорини кўп йиллар давомила мажбуран ўз-ўзига чатиштириш ва танлаш орқали унинг инбред линияси яратилади. Инбридинг узоқ йиллар давом эттирилса инбред линиялардан изоген линиялар яратилиши мумкин; аутбред линиялар ўсимликларда турлараро чатиштириб олинган дурагайлардан экспериментал полиплоидия орқали ҳосил қилинган амфидиплоид линиялар; цитогенетик линиялар ўсимликларнинг хромосомалари сони ва тузилиши бўйича яратилган линиялар. Ўзбекистонда ғўза бўйича яратилган ва юқорида айтиб ўтилган тўрт хил линиялар мажмуасидан иборат Г.к. асосан УзМУ ва 1992 й.дан бошлаб Ўзбекистан ФА Генетика ва ўсимликлар экспериментал биологияси ин-ти б-н ҳамкорликда яратилди ва ривожлантирилмоқда. Бу Г.к. 40 йилдан ортиқ давр ичида олиб борилган классик генетика (менделизм), мутацион генетика, физиологик генетика ва цитогенетика соҳасидаги фундаментал и. т.ларнинг натижасидир. Коллекциядаги изоген ва мутант линияларнинг умумий сони 200 дан ортади. Тажриба натижасида олинган линиялар касалликларга, зараркунанда ҳашаротларга, ноқулай табиий шароитларга (қурғоқчилик, шўрхоклик) чидамлилиги б-н ажралиб туради. Ғўза генетик коллекциясининг изоген, мутант, амфидиплоид, моносом линиялари фундаментал ва амалий генетик, молекуляр, экологик тадқиқотлар учун ҳамда янги навлар яратишда селекцион ишлар учун бошланғия материал сифатида самарали ишлатилмоқда. Ад.: Мусаев Д.А., Генетическая коллекция хлопчатника и проблемы наследования признаков. Т., 1979. Шарифжон Турабеков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.