Genetika
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 163–166-b. — ziyouz.com
Genetika (yun. genezis — kelib çiqiş, paydo böliş) — barça tirik organizmlarga xos bölgan irsiyat va özgaruvçanlikni hamda ularni boşqariş metodlarini örganadigan fan. G.ning asosiy vazifasi irsiyatning moddiy asoslari hisoblanadigan xromosoma, genlar va nuklein kislotalar (DNK, RNK) tuzilişi hamda funksiyalarini tadqiq qiliş orqali organizmlar belgi va xususiyatlarining rivojlanişi va kelgusi avlodlarga ötişini oçib berişdan iborat. Har xil fizik va kimyoviy omillar ta'sirida organizmlarda irsiy özgaruvçanlikning paydo bölişi va uning organizmlar evolyutsiyasidagi ahamiyatini tadqiq qiliş ham G.ning vazifalari qatoriga kiradi. Madaniy ösimliklarning serhosil navlari, hayvonlar va mikroorganizmlarning mahsuldor zotlari va ştammlarini yaratiş; irsiy kasalliklarning paydo böliş sabablarini örganiş asosida ularning oldini oliş va davolaş usullarini işlab çiqiş; ekologik muhitning irsiyatga salbiy ta'sir etuvçi omillarini örgaiib, genofondni saqlab qolişni genetik jihatdan asoslab beriş G. tadqiqotlarining amaliy muammolarini ifodalaydi. G.ning mustaqil fan sifatida şakllanişida çex olimi G. Mendel tomonidan 1865 y.da irsiyat qonunlarining oçilişi katta ahamiyatga ega böldi. Nöxat ustida olib borgan tajribalari asosida G. Mendel G.ning asosiy metoda hisoblangan duragaylaş orqali irsiyatni örganiş metodiga asos soldi. U organizmlar belgi va xususiyatlarini kelgusi avlodga berişi irsiyat omillari (hoz. tuşunçaga köra genlar) b-n boğliqligini ta'kidlaydi. Mendel oçgan qonunlar uzoq vaqt e'tibordan çetda qoldi. Faqat 1900 y.da de-Friz (Gollandiya), K. Korrens (Germaniya) va E. Çermak (Avstriya) tadqiqotlari tufayli bu krnunlar qayta kaşf qilinib, Mendel nom i b-n ataladigan böldi. Şu sababdan 1900 y. G.ning mustaqil fan sifatida taşkil topgan yili hisoblanadi. Biroq G. termini 1906 y. ingliz olimi U. Betsonning taklifi b-n berildi. G.ning keyingi rivojlanişi natijasida Mendel kaşf etgan qonunlarning universalligi uni barça organizmlarga, jumladan odamga ham taalluqli ekanligi isbot qilindi. Keyinçalik organizmdagi aksariyat belgilarning irsiylanişida ikki va undan ortiq genlar iştirok etişi b-n boğliq bölgan komplementarlik, epistaz, polimeriya, pleyotropiya hodisalari hamda belgilar irsiylanişida allel bulmagan genlarning murakkab uzaro ta'siridan iborat kombinirlangan tip kaşf etildi. G.ning Mendel asos solgan uşbu yönalişi hoz. davrda yanada tez rivojlanmoqda. Bu yönaliş klassik genetika, ya'ni mendelizm deb ataladi. Mendel yaratgan irsiyat qonunlarini isbotlaşda sitologiya fani erişgan yutuqlar ham katta ahamiyatga ega. Sitologik tadqiqotlar tufayli irsiyatning moddiy asosi hisoblangan xromosomalar mavjudligi, ular soni har bir turning barça individlari uçun bir xil bölişi aniqlandi. G. tarixida amerikalik genetik T. X. Morgan (1911) va uning xodimlari (K. Brijes, A. Stertevant va G. Meller) tomonidan asoslab berilgan irsiyatning xromosoma nazariyasi alohida örin tutadi. Bu nazariyaning oçilişida Morgan va xodimlarining jins genetikasi va belgilarning jins b-n boğliq holda hamda ularning birikkan holda irsiylanişini örganiş natijalari katta ahamiyat kasb etdi. Mazkur nazariyaga binoan organizmlar belgi va xususiyatlarining irsiylanişi irsiyat birligi — genlar orqali amalga oşadi; genlar xromosomalarda köp miqdorda hamda tegişli tarkibda çiziq-çiziq bölib joylaşadi. Bitta xromosomada joylaşgan genlar birgalikda irsiylanadi va ular birikkan genlar deb ataladi. Irsiylanişning bu xili birikkan holda irsiylaniş deyiladi. Birikkan genlarning irsiylanişi Mendelning uçinçi qonuniga mos kelmaydi. Bitta xromosomada joylaşgan genlarning birikkan holda irsiylanişi haqidagi Morgan kaşf etgan qonuniyat G.ning törtinçi fundamental qonuni hisoblanadi. Biroq birikkan holda irsiylaniş mutlaq bölmasdan, bir qança hollarda avlodda ota-ona belgilariga nisbatan ajraliş röy beradi. Bu hodisa gomologik xromosomalarning çalkaşuvi (krossingover), ya'ni ikkita xromosoma ayrim qismlarining özaro örin almaşinişi natijasida sodir böladi. Bu sohadagi i. t.lar tufayli xromosomalarda genlarning joylaşiş tartiblari aniqlandi, ya'ni xromosomalarning genetik xaritalari tuzildi. Morgan va xodimlarining tadqiqotlari G.ning bir tarmoği bölgan sitogenetikaning paydo bölişiga asos soldi. Genlarning tuzilişi va faoliyatining molekulyar asoslarini kimyoviy, fizik, kibernetik metodlar va matematik modellaştiriş orqali tadqiq qiliş molekulyar G.ning rivojlanişiga olib keldi. Molekulyar G. sohasida erişilgan muvaffaqiyatlar DNK kodining kaşf etilişi (J. Uotson, F. Krik, 1953); oqsil molekulalari tarkibiga kiruvçi aminokislotalarning biosintez jarayonida oqsil hosil bölişidagi iştirokini ta'min etuvçi irsiy axborot (kod) birligi bölgan nukleotidlar tripletining aniqlanişi (M. Nirenberg, G. Mattey, S. Oçoa va F. Krik, 1961—62); genning molekulyar-genetik ta'rifi izohlanişi (Bidl, Tatum); lab. şaroitida DNK molekulasining sun'iy sintez kilinişi (A. Kornberg, 1958); gen funksiyasi, ya'ni oqsil sintez qilinişi regulyatsiyasi molekulyar mexanizmining oçib berilişi (F. Jakob, J. Mono, 1961-62) b-n boğliq. Bu sohada nazariy tadqiqotlarning rivojlanişi natijasida G.ning amaliy sohasi — gen injeneriyasi va biotexnologiya paydo böldi. Irsiyatning mutatsiya nazariyasi kaşf etilişi (de-Friz, 1903) G. tarixidagi muhim voqealardan biri böldi. Bu nazariyaga binoan kuçli ta'sir etuvçi omillar (mutagenlar) ta'sirida organizmlarning genlari tubdan özgarib, yangi turğun xolatda nasldan-naslga beriladigan özgaruvçanlik paydo böladi. Bu jarayon mutagenez, irsiy özgargan belgi esa mutatsiya; mutatsiyaga ega bölgan organizm öz navbatida mutant deb ataladi. Uşbu nazariya dastlab rus olimi S. I. Korjinskiy tomonidan yangi dalillar b-n tasdiklandi. Nemis olimi G. Meller 1927 y.da drozofila paşşasiga radiatsiya nurlarini ta'sir ettirib, sun'iy şaroitda köplab mutatsiya oliş mumkin ekanligini isbotladi. U tajribada hosil bölayotgan mutatsiyalarni hisobga oliş, ularning tabiatini örganiş metodini işlab çikdi. Rus olimlari G. A. Nadson va G. S. Filippov (1925) rentgen nurlari ta'sir ettirib, madaniy ösimliklarning har xil mutatsiyalarini olişdi. Ingliz olimi Ş. Auerbax, rus olimi I. A. Rapoport ayrim kuçli ta'sir etuvçi kimyoviy moddalar ta'sirida mutatsiya oliş metodini işlab çikdi. Bu tadqiqotlar mutatsion G. yönalişining paydo bulişiga olib keldi. Evolyutsion G. organizmlardagi genetik qonuniyatlarni populyatsiya darajasida tekşiradi. Bunday ma'lumotlar evolyutsion ta'limotni genetik asoslaşga imkon berdi. Evolyutsion G. duragaylaş, mutagenez, alohidalaniş (izolyatsiya), kuçiş (migratsiya), tanlaş, genlar dreyfi, populyatsiya tölqini kabi omillarning evolyutsiyadagi ahamiyatini tuşunib olişga imkon beradi. Turlar evolyutsiyasi, hayvonlar zoti va ösimlik navlari yaratişning genetik asoslarini urganiş imkonini beruvçi genetikmatematik metodlar işlab çikildi (ingliz olimlari R. Fişer, J. Xoldeyn, amerikalik olim S. Rayt, 1920—30; rus olimlari S. S. Çetverikov, N. P. Dubinin va b.). N. I. Vavilovning irsiy özgaruvçanlikning gomologik qatorlar qonuni, madaniy ösimliklarning kelib çiqiş genotsentrlari haqidagi ta'limoti hamda geografik jihatdan uzoq formalarni çatiştiriş va immunlik töğrisidagi nazariyalari ösimliklar seleksiyasi samaradorligini oşirişda katta ahamiyatga ega böldi. Bu ğoyalar mevali daraxtlarning bir qança serhosil va sovuqqa çidamli navlarini yetiştiriş uçun asos böldi. Sönggi yillarda radiatsiya va kimyoviy mutagenlar yordamida mutatsiya vujudga keltiriş usuli tobora keng qöllanilmoqda. Bir qator antibiotiklar, aminokislotalar va biologik faol moddalarning mutant ştammlari vujudga keltirilgan. Özbekistonda madaniy ösimliklar genetikasi va seleksiyasi sohasidagi i. t. işlari boşlanğiç material hisoblangan ösimliklar genofondini yaratiş b-n boğliq. Ösimliklar genofondi ösimliklarning ikki kolleksiyasini öz içiga oladi. Ulardan biri ösimliklarning madaniy navlari, çala yovvoyi va yovvoyi ajdodlarining dunyo k o l l ye k s i ya s i d i r . Özbekistonlik olimlar G. S. Zaysev, F. M. Mauyer, A. A. Abdullayev va b.ning sa'y harakatlari tufayli mamlakatimizda madaniy ösimliklarning boy kolleksiyasi barpo etildi. Sönggi yillarda ğözaning sof gomozigotali izogen, mutant, monosomik va trans-lokatsion liniyalar genetik kolle.k-siyasini yaratiş ustida tadqiqotlar olib borildi (J. A. Musayev). ToşDU (hoz. ÖzMU)ning bir guruh olimlari tomonidan ğözaning muhim morfologik, biologik, xöjalik ahamiyatiga ega belgilarning genetik asoslari örganib çiqildi va genetik kolleksiyasi yaratildi. Kolleksiyaning asosiy qismi izogen liniyalar majmuasidan iborat bölib, özining sifati va soni jihatidan mamlakatlar içida yagona hisoblanadi. Bunday kolleksiyalar ğözaning monosom va translokatsion liniyalari böyiça ham barpo etilgan. Keyingi yillarda G. sohasidagi tadqiqotlar Genetika va ösimliklar eksperimental biologiyasi institutit ham olib borildi. Ğöza sitogenetikasi va seleksiyasi sohalaridagi tadqiqotlarning rivojlanişiga S. S. Kanaş, L. G. Arutyunova, F. M. Mauyer, A. A. Abdullayev, A. I. Avtonomov, L. V. Rumşeviç, S. M. Mirahmedov, S. S. Sodiqov, B. P. Straumal va b. katta hissa qöşdi. N. N. Nazirov, O. J. Jalilov olib borgan tadqiqotlar asosida radiobiologiya, radiatsion seleksiyaning nazariy va amaliy asoslari işlab çiqildi. Ğöza mutagenezi sohasida bir qança muhim tadqiqotlar olib borildi (Ş. I. Ibrohimov, A. E. Egamberdiyev va b.). G. sohasidagi tadqiqotlar boğdorçilik va tokçilik, donçilik, şoliçilik, sabzavotçilik, botanika in-tlarida hamda bir qança oliy öquv yurtlari kafedralarida olib boriladi. Hayvonlar genetikasi va seleksiyasi sohasidagi tadqiqotlar çorvaçilik, qorakölçilik va ipakçilik i. t. in-tlarida amalga oşiriladi. S. I. Şodmonov işlab çiqqan immunogenetik metod krramollar seleksiyasi samaradorligini oşiriş imkonini berdi. S. A. Azimov olib borgan genetik va seleksion tadqiqotlar natijasida sermahsul tovuq zotlari yetiştirildi. V. A. Strunnikov, U. N. Nasrullayev va b. olib borgan izlanişlar tufayli ipak qurtining kelgusida erkak kapalaklar rivojlanib çiqadigan tuxumlarini tuxumlik davridan ajratib oliş imkoniyati tuğildi. Odam genetikasi va molekulyar biologiyaga oid i. t. işlari tibbiyot va pediatriya oliy öquv yurtlari kafedralarida hamda endokrinologiya, biokimyo, immunologiya, virusologiya, onkologiya va radiologiya i. t. institutlarida amalga oşiriladi. Molekulyar G., biokimyo, gen injeneriyasi va biotexnologiya sohasidagi ilmiy izlanişlar genetika va ösimliklar eksperimental biologiyasi, bioorganik kimyo, mikrobiologiya kabi ilmiy tadqiqot in-tlari va ÖzMUda olib boriladi. G.fanlari sistemasi. Tekşiradigan obyektiga binoan G. odam G.si, hayvonlar G.si, ösimliklar G.si, mikroorganizmlar G.si, viruslar G.si kabi bir qança fanlarga bölinadi. Bu fanlar ham öz navbatida bir qança xususiy fanlarga (mas: ösimliklar G.si, ğöza G.si, buğdoy G.si, şoli G.siga) ajratiladi. Qöllaniladigan ilmiy metodlariga binoan klassik G.ni (Mendel), sitogenetika, biokimyo, molekulyar, fiziologik, ekologik G. kabi tarmoklarga böliş m u m k i n . /4y.; Genetika i nasledstvennost. Sb. statey: Per. s. frans. M., 1987; Vavilov N. I., Proisxojdeniye i geografiya kulturnix rasteniy, L., 1987; Ayala F., Kaygar J., Sovremennaya genetika, t. 1—2, M., 1988; Inge-Veçtovom S. G., Genetika s osnovami seleksii, M., 1989; Xoliqov P . X. va b., Biologiya, T., 1996. Jöra Musayev, Sapyora Musayeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕНЕТИКА (юн. genezis — келиб чиқиш, пайдо бўлиш) — барча тирик организмларга хос бўлган ирсият ва ўзгарувчанликни ҳамда уларни бошқариш методларини ўрганадиган фан. Г.нинг асосий вазифаси ирсиятнинг моддий асослари ҳисобланадиган хромосома, генлар ва нуклеин кислоталар (ДНК, РНК) тузилиши ҳамда функцияларини тадқиқ қилиш орқали организмлар белги ва хусусиятларининг ривожланиши ва келгуси авлодларга ўтишини очиб беришдан иборат. Ҳар хил физик ва кимёвий омиллар таъсирида организмларда ирсий ўзгарувчанликнинг пайдо бўлиши ва унинг организмлар эволюциясидаги аҳамиятини тадқиқ қилиш ҳам Г.нинг вазифалари қаторига киради. Маданий ўсимликларнинг серҳосил навлари, ҳайвонлар ва микроорганизмларнинг маҳсулдор зотлари ва штаммларини яратиш; ирсий касалликларнинг пайдо бўлиш сабабларини ўрганиш асосида уларнинг олдини олиш ва даволаш усулларини ишлаб чиқиш; экологик муҳитнинг ирсиятга салбий таъсир этувчи омилларини ўргаииб, генофондни сақлаб қолишни генетик жиҳатдан асослаб бериш Г. тадқиқотларининг амалий муаммоларини ифодалайди. Г.нинг мустақил фан сифатида шаклланишида чех олими Г. Мендель томонидан 1865 й.да ирсият қонунларининг очилиши катта аҳамиятга эга бўлди. Нўхат устида олиб борган тажрибалари асосида Г. Мендель Г.нинг асосий метода ҳисобланган дурагайлаш орқали ирсиятни ўрганиш методига асос солди. У организмлар белги ва хусусиятларини келгуси авлодга бериши ирсият омиллари (ҳоз. тушунчага кўра генлар) б-н боғлиқлигини таъкидлайди. Мендель очган қонунлар узоқ вақт эътибордан четда қолди. Фақат 1900 й.да де-Фриз (Голландия), К. Корренс (Германия) ва Э. Чермак (Австрия) тадқиқотлари туфайли бу крнунлар қайта кашф қилиниб, Мендель ном и б-н аталадиган бўлди. Шу сабабдан 1900 й. Г.нинг мустақил фан сифатида ташкил топган йили ҳисобланади. Бироқ Г. термини 1906 й. инглиз олими У. Бэтсоннинг таклифи б-н берилди. Г.нинг кейинги ривожланиши натижасида Мендель кашф этган қонунларнинг универсаллиги уни барча организмларга, жумладан одамга ҳам тааллуқли эканлиги исбот қилинди. Кейинчалик организмдаги аксарият белгиларнинг ирсийланишида икки ва ундан ортиқ генлар иштирок этиши б-н боғлиқ бўлган комплементарлик, эпистаз, полимерия, плейотропия ҳодисалари ҳамда белгилар ирсийланишида аллел булмаган генларнинг мураккаб узаро таъсиридан иборат комбинирланган тип кашф этилди. Г.нинг Мендель асос солган ушбу йўналиши ҳоз. даврда янада тез ривожланмоқда. Бу йўналиш классик генетика, яъни менделизм деб аталади. Мендель яратган ирсият қонунларини исботлашда цитология фани эришган ютуқлар ҳам катта аҳамиятга эга. Цитологик тадқиқотлар туфайли ирсиятнинг моддий асоси ҳисобланган хромосомалар мавжудлиги, улар сони ҳар бир турнинг барча индивидлари учун бир хил бўлиши аниқланди. Г. тарихида америкалик генетик Т. X. Морган (1911) ва унинг ходимлари (К. Брижес, А. Стертевант ва Г. Меллер) томонидан асослаб берилган ирсиятнинг хромосома назарияси алоҳида ўрин тутади. Бу назариянинг очилишида Морган ва ходимларининг жинс генетикаси ва белгиларнинг жинс б-н боғлиқ ҳолда ҳамда уларнинг бириккан ҳолда ирсийланишини ўрганиш натижалари катта аҳамият касб этди. Мазкур назарияга биноан организмлар белги ва хусусиятларининг ирсийланиши ирсият бирлиги — генлар орқали амалга ошади; генлар хромосомаларда кўп миқдорда ҳамда тегишли таркибда чизиқ-чизиқ бўлиб жойлашади. Битта хромосомада жойлашган генлар биргаликда ирсийланади ва улар бириккан генлар деб аталади. Ирсийланишнинг бу хили бириккан ҳолда ирсийланиш дейилади. Бириккан генларнинг ирсийланиши Менделнинг учинчи қонунига мос келмайди. Битта хромосомада жойлашган генларнинг бириккан ҳолда ирсийланиши ҳақидаги Морган кашф этган қонуният Г.нинг тўртинчи фундаментал қонуни ҳисобланади. Бироқ бириккан ҳолда ирсийланиш мутлақ бўлмасдан, бир қанча ҳолларда авлодда ота-она белгиларига нисбатан ажралиш рўй беради. Бу ҳодиса гомологик хромосомаларнинг чалкашуви (кроссинговер), яъни иккита хромосома айрим қисмларининг ўзаро ўрин алмашиниши натижасида содир бўлади. Бу соҳадаги и. т.лар туфайли хромосомаларда генларнинг жойлашиш тартиблари аниқланди, яъни хромосомаларнинг генетик хариталари тузилди. Морган ва ходимларининг тадқиқотлари Г.нинг бир тармоғи бўлган цитогенетиканинг пайдо бўлишига асос солди. Генларнинг тузилиши ва фаолиятининг молекуляр асосларини кимёвий, физик, кибернетик методлар ва математик моделлаштириш орқали тадқиқ қилиш молекуляр Г.нинг ривожланишига олиб келди. Молекуляр Г. соҳасида эришилган муваффақиятлар ДНК кодининг кашф этилиши (Ж. Уотсон, Ф. Крик, 1953); оқсил молекулалари таркибига кирувчи аминокислоталарнинг биосинтез жараёнида оқсил ҳосил бўлишидаги иштирокини таъмин этувчи ирсий ахборот (код) бирлиги бўлган нуклеотидлар триплетининг аниқланиши (М. Ниренберг, Г. Маттей, С. Очоа ва Ф. Крик, 1961—62); геннинг молекуляр-генетик таърифи изоҳланиши (Бидл, Татум); лаб. шароитида ДНК молекуласининг сунъий синтез килиниши (А. Корнберг, 1958); ген функцияси, яъни оқсил синтез қилиниши регуляцияси молекуляр механизмининг очиб берилиши (Ф. Жакоб, Ж. Моно, 1961-62) б-н боғлиқ. Бу соҳада назарий тадқиқотларнинг ривожланиши натижасида Г.нинг амалий соҳаси — ген инженерияси ва биотехнология пайдо бўлди. Ирсиятнинг мутация назарияси кашф этилиши (де-Фриз, 1903) Г. тарихидаги муҳим воқеалардан бири бўлди. Бу назарияга биноан кучли таъсир этувчи омиллар (мутагенлар) таъсирида организмларнинг генлари тубдан ўзгариб, янги турғун холатда наслдан-наслга бериладиган ўзгарувчанлик пайдо бўлади. Бу жараён мутагенез, ирсий ўзгарган белги эса мутация; мутацияга эга бўлган организм ўз навбатида мутант деб аталади. Ушбу назария дастлаб рус олими С. И. Коржинский томонидан янги далиллар б-н тасдикланди. Немис олими Г. Меллер 1927 й.да дрозофила пашшасига радиация нурларини таъсир эттириб, сунъий шароитда кўплаб мутация олиш мумкин эканлигини исботлади. У тажрибада ҳосил бўлаётган мутацияларни ҳисобга олиш, уларнинг табиатини ўрганиш методини ишлаб чикди. Рус олимлари Г. А. Надсон ва Г. С. Филиппов (1925) рентген нурлари таъсир эттириб, маданий ўсимликларнинг ҳар хил мутацияларини олишди. Инглиз олими Ш. Ауэрбах, рус олими И. А. Рапопорт айрим кучли таъсир этувчи кимёвий моддалар таъсирида мутация олиш методини ишлаб чикди. Бу тадқиқотлар мутацион Г. йўналишининг пайдо булишига олиб келди. Эволюцион Г. организмлардаги генетик қонуниятларни популяция даражасида текширади. Бундай маълумотлар эволюцион таълимотни генетик асослашга имкон берди. Эволюцион Г. дурагайлаш, мутагенез, алоҳидаланиш (изоляция), кучиш (миграция), танлаш, генлар дрейфи, популяция тўлқини каби омилларнинг эволюциядаги аҳамиятини тушуниб олишга имкон беради. Турлар эволюцияси, ҳайвонлар зоти ва ўсимлик навлари яратишнинг генетик асосларини урганиш имконини берувчи генетикматематик методлар ишлаб чикилди (инглиз олимлари Р. Фишер, Ж. Холдейн, америкалик олим С. Райт, 1920—30; рус олимлари С. С. Четвериков, Н. П. Дубинин ва б.). Н. И. Вавиловнинг ирсий ўзгарувчанликнинг гомологик қаторлар қонуни, маданий ўсимликларнинг келиб чиқиш геноцентрлари ҳақидаги таълимоти ҳамда географик жиҳатдан узоқ формаларни чатиштириш ва иммунлик тўғрисидаги назариялари ўсимликлар селекцияси самарадорлигини оширишда катта аҳамиятга эга бўлди. Бу ғоялар мевали дарахтларнинг бир қанча серҳосил ва совуққа чидамли навларини етиштириш учун асос бўлди. Сўнгги йилларда радиация ва кимёвий мутагенлар ёрдамида мутация вужудга келтириш усули тобора кенг қўлланилмоқда. Бир қатор антибиотиклар, аминокислоталар ва биологик фаол моддаларнинг мутант штаммлари вужудга келтирилган. Ўзбекистонда маданий ўсимликлар генетикаси ва селекцияси соҳасидаги и. т. ишлари бошланғич материал ҳисобланган ўсимликлар генофондини яратиш б-н боғлиқ. Ўсимликлар генофонди ўсимликларнинг икки коллекциясини ўз ичига олади. Улардан бири ўсимликларнинг маданий навлари, чала ёввойи ва ёввойи аждодларининг дунё к о л л е к ц и я с и д и р . Ўзбекистонлик олимлар Г. С. Зайцев, Ф. М. Мауер, А. А. Абдуллаев ва б.нинг саъй ҳаракатлари туфайли мамлакатимизда маданий ўсимликларнинг бой коллекцияси барпо этилди. Сўнгги йилларда ғўзанинг соф гомозиготали изоген, мутант, моносомик ва транс-локацион линиялар генетик колле.к-циясини яратиш устида тадқиқотлар олиб борилди (Ж. А. Мусаев). ТошДУ (ҳоз. ЎзМУ)нинг бир гуруҳ олимлари томонидан ғўзанинг муҳим морфологик, биологик, хўжалик аҳамиятига эга белгиларнинг генетик асослари ўрганиб чиқилди ва генетик коллекцияси яратилди. Коллекциянинг асосий қисми изоген линиялар мажмуасидан иборат бўлиб, ўзининг сифати ва сони жиҳатидан мамлакатлар ичида ягона ҳисобланади. Бундай коллекциялар ғўзанинг моносом ва транслокацион линиялари бўйича ҳам барпо этилган. Кейинги йилларда Г. соҳасидаги тадқиқотлар Генетика ва ўсимликлар экспериментал биологияси институтит ҳам олиб борилди. Ғўза цитогенетикаси ва селекцияси соҳаларидаги тадқиқотларнинг ривожланишига С. С. Канаш, Л. Г. Арутюнова, Ф. М. Мауер, А. А. Абдуллаев, А. И. Автономов, Л. В. Румшевич, С. М. Мираҳмедов, С. С. Содиқов, Б. П. Страумал ва б. катта ҳисса қўшди. Н. Н. Назиров, О. Ж. Жалилов олиб борган тадқиқотлар асосида радиобиология, радиацион селекциянинг назарий ва амалий асослари ишлаб чиқилди. Ғўза мутагенези соҳасида бир қанча муҳим тадқиқотлар олиб борилди (Ш. И. Иброҳимов, А. Э. Эгамбердиев ва б.). Г. соҳасидаги тадқиқотлар боғдорчилик ва токчилик, дончилик, шоличилик, сабзавотчилик, ботаника ин-тларида ҳамда бир қанча олий ўқув юртлари кафедраларида олиб борилади. Ҳайвонлар генетикаси ва селекцияси соҳасидаги тадқиқотлар чорвачилик, қоракўлчилик ва ипакчилик и. т. ин-тларида амалга оширилади. С. И. Шодмонов ишлаб чиққан иммуногенетик метод кррамоллар селекцияси самарадорлигини ошириш имконини берди. С. А. Азимов олиб борган генетик ва селекцион тадқиқотлар натижасида сермаҳсул товуқ зотлари етиштирилди. В. А. Струнников, У. Н. Насруллаев ва б. олиб борган изланишлар туфайли ипак қуртининг келгусида эркак капалаклар ривожланиб чиқадиган тухумларини тухумлик давридан ажратиб олиш имконияти туғилди. Одам генетикаси ва молекуляр биологияга оид и. т. ишлари тиббиёт ва педиатрия олий ўқув юртлари кафедраларида ҳамда эндокринология, биокимё, иммунология, вирусология, онкология ва радиология и. т. институтларида амалга оширилади. Молекуляр Г., биокимё, ген инженерияси ва биотехнология соҳасидаги илмий изланишлар генетика ва ўсимликлар экспериментал биологияси, биоорганик кимё, микробиология каби илмий тадқиқот ин-тлари ва ЎзМУда олиб борилади. Г.фанлари системаси. Текширадиган объектига биноан Г. одам Г.си, ҳайвонлар Г.си, ўсимликлар Г.си, микроорганизмлар Г.си, вируслар Г.си каби бир қанча фанларга бўлинади. Бу фанлар ҳам ўз навбатида бир қанча хусусий фанларга (мас: ўсимликлар Г.си, ғўза Г.си, буғдой Г.си, шоли Г.сига) ажратилади. Қўлланиладиган илмий методларига биноан классик Г.ни (Мендель), цитогенетика, биокимё, молекуляр, физиологик, экологик Г. каби тармокларга бўлиш м у м к и н . /4й.; Генетика и наследственность. Сб. статей: Пер. с. франц. М., 1987; Вавилов Н. И., Происхождение и география культурных растений, Л., 1987; Айала Ф., Кайгар Ж., Современная генетика, т. 1—2, М., 1988; Инге-Вечтовом С. Г., Генетика с основами селекции, М., 1989; Холиқов П . X. ва б., Биология, Т., 1996. Жўра Мусаев, Сапёра Мусаева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.