Genlar markazi

Genlar markazi - q Madaniy ösimliklarning kelib çiqiş markazlari GENLARNING UZARO TA'SIRI - genlarning belgilar rivojlanişidagi iştiroki. Bir genning özi bir neça xil belgilar rivojlaiişiga hamda bir neça xil genlar bir belgining rivojlanişiga ta'sir körsatişi mumkin. Bunday ta'sir bir gen allellari (allelli ta'sir) yoki turli genlarning allellari (allel bölmagan ta'sir) orasida sodir böladi. Genlarning allelli özaro ta'sirini örganiş natijasida Mendel qonunlari kaşf etilgan. Organizmlardagi köpçilik belgilarning irsiylanişi faqat bir gen emas, balki allel bölmagan bir neça genlarning faoliyatiga ham boglik. Allel bölmagan G. ö. t. komplementar, epistaz, polimeriya, kombinirlangan (aralaş), pleyotrop ta'sir xillariga bölinadi. 1.G. ö. t.ning komplementar (töldiruvçi) ta'siri, ya'ni komplementariya ikki yoki undan ortiq allel bölmagan genlarning özaro ta'siri tufayli organizmda ota-onada kuzatilmagan yangi belgi rivojlanadi. Mas, tovuklarda tojning gulsimon va nöxatsimon şakllari bargeimon (oddiy) şakliga nisbatan dominant hisoblanadi. Gulsimon tojli tovuqlar nöxatsimon tojli xörozlar b-n çatiştirilganda Ğrda yonğoqsimon tojli tovuqlar olinadi. Yonğoqsimon tojli parrandalar özaro çatiştirilganida Ğ^a yonğoqsimon, gulsimon, nöxatsimon va bargsimon tojli tovuqlar 9:3:3:1 nisbatda törtta fenotipik sinflar olinadi. Ğ,da kuzatilmagan yangi belgi, ya'ni yonğoqsimon tojning ri-vojlanişi gulsimon tojni rivojlantiruvçi, mas, A geni b-n nöxatsimon tojni rivojlantiruvçi dominant V genining özaro komplementar ta'siriga boğliq. Ota-ona sifatida olingan gulsimon tojli tovuklar öz geno-tipida gulsimon tojni nazorat qiluvçi A genining dominant allellariga hamda nöxatsimon tojni boşqaruvçi V genining retsessiv allellariga (AAvv), ota sifatida olingan nöxatsimon tojli xörozlar esa, aksinça — aaVV genotipga ega bölgan. Ota-ona va birinçi avlod parrandalarining genotipini quyidagiça körsatiş mumkin: R 9 Aavv (gulsimon tojli) X S aaVV (nöxatsimon tojli) Ğ, AaVv (yonğoqsimon tojli). Belgilarning komplementar tipda irsiylanişi 9:7; 9:6:1; 9:3:4 nisbatda ham bölişi mumkin. 2.G.ö.t.ning epistatik tipi, epistaz — bir genning allellari boşqa genlar allellarining faoliyatini bosib turişidan iborat. Mas, A>V yoki V>A, a>V yoki v>A. Allel bölmagan genlar faoliyatini bosib turuvçi allel genlar supressorlar yoki ingibitorlar deb ataladi. Ular dominant yoki retsessiv holatda bölişi mumkin. Dominant epistaz ta'sirida bir genning dominant alleli boşqa allel bölmagan gen faoliyatini bosib turadi. Dominant epistazda belgilar ajralişi Ğ2 da 13:3 yoki 12:3:1 nisbatda sodir böladi. Retsessiv epistaz bir tomonlama yoki ikki tomonlama bölişi mumkin. Birinçi holda bir gen retsessiv allelli gomozigota holatda boşqa genning dominant yoki retsessiv allellari faoliyatini bosib turadi, ya'ni aa>V yoki aa>vv böladi. Bu holda Ğ2 da belgilar 9:3:4 nisbatda röy beradi. Ikki tomonlama retsessiv epistazda aa>V-, vv>A- bölganidan, fenotip böyiça ajraliş Ğ2 da 9:7 nisbatda sodir böladi. Z.G.ö.t.ning polimeriya tipi, ya'ni polimeriya — bir belgining rivojlanişiga ikki va undan ortiq allel bölmagan genlarning bir xilda ta'sir körsatişidan iborat. Bunday polimer genlar bir xil harf b-n belgilanib, bir-biridan indekslari orqali farq qiladi. Mac, A,A,a2a2a,a,A,A2; ADA^ yoki a,a,a2a2. Polimeriya holida nasldan-naslga ötiş kumulyativ va nokumulyativ tipda böladi. Kumulyativ polimeriyada fenotipda paydo böladigan belgi dominant allellarning soniga boğliq, nokumulyativ polimeriyada esa belgining rivojlanişi dominant allellarning soniga boğliq emas. Kumulyativ polimeriyaga misol qilib 1908 yilda şved olimi G. Nilson-Ele ötkazgan tajri-ba natijasini keltiramiz. Töq qizil va oq donli buğdoy irqlarini çatiştirib birinçi avlodda (Ğ,) donlari qizil bölgan duragay ösimlik olinadi. Ular özaro çatiştirilganida Ğ, da rangi (töq qizildan oç qizilgaça) va oq rangli bölgan ösimliklar 15:1 (15 ta rangli 1 ta oq) paydo böladi. Donlar 15:1 bölgan. 15 qism don rangining töq qizildan oç qizilgaça özgarişi ular genotipidagi qizil rangni ta'min etuvçi dominant gen allellarining soniga boğliq. Bu misolda keltirilgan bugdoy navlari ikki juft polimer genlar b-n bir-biridan farq qiladi. Nokumulyativ polimeriyaga açambiti ösimligida qözoq mevasi şaklining irsiylanişi misol böladi. Açambiti mevasining uçburçak şakli oval şakli ustidan dominantlik qiladi. Uçburçak mevali açambiti oval mevali ösimlik b-n çatiştirilganda F, da uçburçak mevali duragaylar, F2 da esa 16 ösimlikdan 15 tasining mevasi uçburçak, bittasi oval böladi. Bu misolda ham ota-ona ösimliklar ikki juft polimer genlar orqali bir-biridan farq qiladi. Ammo F, da ösimliklar mevasining uçburçak şakli dominant allellarning soniga boğliq emas. Mas: 4 ta (A,A,A2A2) yoki faqat 1 ta (A,a,a2a2 yoki a,a,A2a2) dominant allel bölganida ham meva uçburçak böladi. Şunday qilib, uçburçak mevali ösimliklarning rivojlanişi dominant allellarning soniga boğliq bölmaydi. 4.G.ö.t.ning kombinirlangan tipi. Bir belgining rivojlanişida bir vaqtning özida komplementar, epistaz, polimeriya, pleytropiya tiplarining birgalikda ta'sir körsatişidan iborat. Bu holat, odatda, genom tuzilişi murakkab bölgan allopoliploid organizmlarda kuzatiladi. Bu tipdagi ta'sir çigit ustidagi tuk va tola qatlamining irsiylanişini örganiş jarayonida aniklangan. Çigit tuklarining rivojlanişini törtta allel bölmagan genlar — I-i, Ft,—ft,, Ft2—ft2 va Fc—fc nazorat qiladi. Ta'sir qiliş xususiyatiga binoan bu genlar uç guruhga bölinadi: 1) gen-ingibitor (I-i); buning dominant alleli gomozigota (II) va geterozigota (I) holatda asosiy (Ft,, Ft2) va yordamçi (Fc) genlar ta'sirini töxtatib qöyadi va fenotipik ji-hatdan tuksiz çigit rivojlanadi; 2) asosiy genlar — Ft,—ft, va Ft2—ft,. Ular dominant allellar bölib, polimeriya tipida ta'sir körsatib, çigitning mikropileda tuklarining rivojlanişini nazorat etadi. Bu genlar faqat gen ingibitorning retsessiv gomozigota (ii) holatida va yordamçi (Fc—fc) genning allel holatiga boğliq bölmagan holda ta'sir etadi. Mikropileda tuklar fenotipda namoyon bölişi darajasi genotipdagi asosiy genlarning dominant allellari soniga boğliq; 3) yordamçi gen — Fc—fc. Uning dominant alleli asosiy genning biror dominant gomozigota holati b-n özaro ta'sir qilib, çigitning xalaza va yon qismlarida tuklarning rivojlanişini nazorat qiladi. Yordamçi gen dominant gomozigota holatda (Fsfsda) çigit bir tekis va qalin tuk b-n qoplanadi, geterozigota (Fcfc) holatida esa tuklar notekis rivojlanadi. Şunday qilib, çigit tuklari poligenlar (epistaz, polimeriya, komplementar), asosiy va yordamçi genlar hamda gen-modifikatorning özaro murakkab ta'siri natijasida rivojlanadi. Çigit uzun tolasining rivojlanişini kamida ikki guruhga mansub genlar nazorat qiladi. Polimer genlar funksiyasiga köra ikkiga bölinadi: asosiy — 1LL—Nl va LiD—liD; hamda yordamçi. Yordamçi genlar asosiy genlarning fenotipik rivojlanişini kuçaytiriş xususiyatiga ega. Ular genotipda asosiy polimer genlarning dominant allellari bölganida ta'sir körsatadi. Çigit tuklari rivojlanişini nazorat qiluvçi asosiy genlar Ft,, Ft2 tolani çigitning ma'lum qismida rivojlanişiga pleyotrop ta'sir körsatadi. 5. Genlarning pleyotrop ta'siri — bir genning bir neça belgilar rivojlanişiga ta'siri. Mas; qoraköl qöylari qözilarida junning kulrangi (şeroziy) dominant gen tomonidan boşkariladi. Ana şu gen böyiça dominant gomozigotali bölgan qöziçoqlar tuğilgandan söng sutdan çiqqaç oşqozon-içak yölining töliq rivojlanmaganligi sababli nobud böladi. Demak, junning kulrangini rivojlantiruvçi dominant gen gomozigota holatda hazm qiliş sistemasida nuqsonning paydo bölişiga olib keladi. Drozofilada közning oq rangini belgilovçi gen puştning kamayişi va ular hayotining qisqarişiga sabab böladi. Şarifjon Turabekov, Miradham Abzalov.