Genom
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 171-b. — ziyouz.com
Genom (nem. Genom) — xromosomalar (unda joylaşgan genlar b-n birga) gaploid töplami; individ genetik tuzilişining asosiy elementlari majmui. «G.» terminini fanga nemis biologi G. Vinkler kiritgan (1920). Gaplofazada har bir hujayra bitta G.ga, diplofazada esa ikkita G.ga ega bölib, zigota hosil bölişida ularning biri erkak, ikkinçisi urğoçi gametalardan ötgan böladi. G. asosiy genetik va fiziologik sistemalarni özida namoyon qilib, uning genetik jihatdan mukammalligi normal gameta va zigotalarning hosil böliş zaminidir. Hayotçan, ammo qisman hosildor poliploid formalar kamida bir juft gomologik G.ga ega bölişi şart; qolgan xromosomalar böyiça turli çetlanişlar bölişi mu.mkin, bu esa rivojlanişga deyarli ta'sir körsatmaydi. Agar konyugatsiyalanuvçi (gomologik xromosomalarning yaqinlaşuvçi) xromosomalardagi genlarning çiziqli joylaşişi aynan öxşaş bölsa, u holda ikkala G. mutlaqo öxşaş (gomologik) böladi. Çala gomologik G.da duplikatsiya (xromosoma uçastkasining ikki hissa ortişi) hamda deleniya (xromosoma uçastkalarining yetişmasligi) natijasida yuz beradigan retsiprok translokatsiya (xromosomaning ikki uçastkasi özaro örin almaşadi) va inversiya (xromosoma uçastkasi holatining özgarişi) tufayli barça yoki ayrim konyugatsiyalanuvçi xromosomalarning qisman aynan öxşaşligi kuzatiladi. Segmentli aynan öxşaşlik b-n xromosoma konyugatsiyasining tipi va darajasi, şuningdek uruğlaniş mikdori aniqlanadi. Euploidiya (bir butun G. normal sonining ortişi) va aneuploidiya (xromosomalar sonining xromosomaning karrali normal gaploid töplamiga teng bölmagan holdagi özgarişi) G.li mutatsiyalarta olib keladi. Abduqodir Ergaşev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕНОМ (нем. Genom) — хромосомалар (унда жойлашган генлар б-н бирга) гаплоид тўплами; индивид генетик тузилишининг асосий элементлари мажмуи. «Г.» терминини фанга немис биологи Г. Винклер киритган (1920). Гаплофазада ҳар бир ҳужайра битта Г.га, диплофазада эса иккита Г.га эга бўлиб, зигота ҳосил бўлишида уларнинг бири эркак, иккинчиси урғочи гаметалардан ўтган бўлади. Г. асосий генетик ва физиологик системаларни ўзида намоён қилиб, унинг генетик жиҳатдан мукаммаллиги нормал гамета ва зиготаларнинг ҳосил бўлиш заминидир. Ҳаётчан, аммо қисман ҳосилдор полиплоид формалар камида бир жуфт гомологик Г.га эга бўлиши шарт; қолган хромосомалар бўйича турли четланишлар бўлиши му.мкин, бу эса ривожланишга деярли таъсир кўрсатмайди. Агар конъюгацияланувчи (гомологик хромосомаларнинг яқинлашувчи) хромосомалардаги генларнинг чизиқли жойлашиши айнан ўхшаш бўлса, у ҳолда иккала Г. мутлақо ўхшаш (гомологик) бўлади. Чала гомологик Г.да дупликация (хромосома участкасининг икки ҳисса ортиши) ҳамда деления (хромосома участкаларининг етишмаслиги) натижасида юз берадиган реципрок транслокация (хромосоманинг икки участкаси ўзаро ўрин алмашади) ва инверсия (хромосома участкаси ҳолатининг ўзгариши) туфайли барча ёки айрим конъюгацияланувчи хромосомаларнинг қисман айнан ўхшашлиги кузатилади. Сегментли айнан ўхшашлик б-н хромосома конъюгациясининг типи ва даражаси, шунингдек уруғланиш микдори аниқланади. Эуплоидия (бир бутун Г. нормал сонининг ортиши) ва анеуплоидия (хромосомалар сонининг хромосоманинг каррали нормал гаплоид тўпламига тенг бўлмаган ҳолдаги ўзгариши) Г.ли мутацияларта олиб келади. Абдуқодир Эргашев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.