Geofizika
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 218–220-b. — ziyouz.com
Geofizika — Yer şarining umumiy fizik xossalarini, uning qattiq, suyuq va havo qatlamlaridagi jarayonlarni örganadigan fanlar majmui. Uçta katta bölim: Yer fizikasi, gidrofizika va atmosfera fizikasidan iborat. G.ning xususiy usullari xilma-xil bölib, ular qattiq, suyuq va havo qatlamlarining xususiyatlarini örganiş b-n bir-biridan farq qiladi. G.ning bevosita Yerni örganiş b-n şuğullanadigan qismi amaliy va umumiy bölimlardan iborat. Amaliy G.ga elektr razvedka, seysmik razvedka, gravimetrik razvedka, magnit-razvedka, radiometriya usullari kiradi; ular foydali qazilma konlarini qidirişga karatilgan. Umumiy G. esa Yerning içki, ustki qatlamlaridagi fizik maydonlar va jarayonlarni örganadi. Umuman G.ning ayrim sohalari b-n ilmiy nuqtai nazardan şuğullaniş 16-a. oxirlaridan boşlangan. 19-a. örtalarida G. mustaqil fanga aylandi, 20-a. 40—60- y.lariga kelib izçil sistema sifatida şakllandi. Özbekistonda G.ning vujudga kelişi 1867-70 y.larda Toşkentda fizik rasadxona oçilişi b-n boşlandi. Geomagnit ölçaşlar 1871 y.dan marşrutlar böylab ötkazilgan, 1877 y.dan esa muntazam ravişda rasadxonada olib borilgan. 1901 y.da Toşkentda Örta Osiyoda birinçi seysmik st-ya oçildi, 1928 y.da magnit rasadxona taşkil etildi. 1930-40 y.larda Özbekistan barça hududlarining magnitometrik va gravimetrik xaritalari tuzildi. Atmosfera fizikasi sohasidagi dastlabki muhim natijalar 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida olindi. Birinçi marta atmosfera sirkulyatsiyasi, siklonlarning taraqqiy etiş nazariyalari işlab çiqildi. 20-a. 40-y.lari örtalaridan boşlab G.ga doyr işlar kompleks rivojlana boşladi. Gaz va neft çiqişi ehtimoli bor joylar örganildi (Yu. N. Godin, B. P. Lebedev, I. I. Kreynes, M. V. Muxin va b.). Rudaga boy joylarning örganilişi natijasida Buxoro — Xiva hududida, Farğona va Surxondaryo vodiylarida qimmatbaho qazilma boylik konlari aniqlandi. 40-y.lar oxiridan boşlab çuqur seysmik zondlaşning nuqta usulini qöllab izlanişlar ötkazildi. 50-y.lar oxirida uzluksiz profillaş tartibidagi çuqur seysmik zondlaş usuli işlab çiqildi va Örta Osiyoning köp qismida şu usuldan keng foydalanildi. 50-60-y.lar örtalarida neft va gaz konlarini izlaş b-n birga çuqur parmalaş loyihalari tayyorlandi (B. B. Tal-Virskiy, I. S. Volvovskiy, A. M. Kolpakov, T. L. Bobojonov, V. V. Rubo va b.). Kibernetika fanining taraqqiy etişi, Yer sun'iy yöldoşlarining uçirilişi G. fanining jadal rivojlanişiga sabab böldi. Geofizik tadqiqotlar geofizik hodisalarni bevosita kuzatişlar natijalariga asoslanib, maxsus asbob va usullardan foydalanib bajariladi. Bunday işlar gidrometeorologiya st-ya tarmoqlari, G. rasadxonalari, magnit rasadxona, Yer sun'iy yöldoşlarini kuzatiş punktlari, seysmik st-yalar va b.da olib boriladi. 60-y.lardan boşlab G.ning seysmologik, paleomagnetizm va b. usullari qöllanib, Özbekistonni seysmik xavflilik jihatidan r-nlaştiriş, Yer pösti qatlamlarini geologik yoşini aniqlaş işlari olib borildi. Natijada geologik, tektonik va b. ma'lumotlarni ham tahlil qilib, Özbekistonning seysmik r-nlaştirilgan xaritalari (1966, 1978) tuzildi. Mazkur xaritalardan quriliş işlarida muhim ahamiyatga ega bölgan meyoriy hujjat sifatida foydalanib kelinmoqda. 1966 y. 26 apr.da yuz bergan Toşkent zilzilasidan söng G.ning ayrim usullari Özbekistonda keng miqyosda qöllanila boşladi. Jumladan, Toşkent, Farğona, Qizilqum geodinamik poligonlari taşkil qilinib, bu joylarda seysmologik, magnitometrik, elektrometrik, gravimetrik usullar b-n zilzilalarni oldindan biliş (prognoz qiliş) muammosi böyiça izlanişlar olib borildi. Yer pöstidan tarqaladigan elektromagnit impuls lar va atmosferadagi ionosfera tok qatlamlarining holatini örganiş kabi usullar ham oldindan biliş muammosini yeçiş yölida qöllanila boşladi. Uşbu sönggi ikki usul zilzilalarni oldindan biliş maqsadida dastlab Özbekistonda qöllanildi. G.da bu yönalişda muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega bölgan yangi natijalar olindi. Jumladan, Yer magnit maydonida kuzatilgan özgarişlar orqali 1978 y. 2 noyabrdagi Olay, 1982 y. 6 maydagi Çimyon, elektromagnit impuls larining özgarişi böyiça esa 1976 y. 17 maydagi Gazli, seysmik usul yordamida 1984 y. 18 fev.dagi Pop zilzilalarining vaqti, joyi va kuçi başorat qilindi. Bu natijalar şu sohada dunyo miqyosida birinçi marotaba olingan ilmiy-amaliy yutuqlar böldi (F. O. Mavlonov, V. I. Ulomov, Q. N. Abdullabekov, S. S. Husamiddinov, S. X. Maksudov va b.). G.ning seysmologik, elektrometrik, geologik, gidrogeologik usullarning majmui asosida 1966— 98 y.larda Toşkent, Andijon, Farğona, Namangan, Samarkand kabi 20 dan ortiq şahar, yirik sanoat quriliş obyektlari uçun mikrorayonlaştiriş xaritalari yaratildi va xalq xöjaligiga qöllaş uçun joriy etildi. 1970 y.dan boşlab Yer pösti va yuqori mantiyasini urganişda çuqur seysmik zonalaş, seysmologiya, gravimetrik razvedka, elektr razvedka, magnit razvedka usullaridan foydalanildi (Ye. M. Butovskaya, F. X. Zunnunov, V. A. Pak, T. Ye. Ergaşev va b.). Zilzilalar, portlaş vujudga keltiradigan tölqinlarni yalpi qayd qiliş usuli b-n Pomir — Himolay xalqaro loyihasi buyiça Italiya, Hindiston, Pokiston olimlari b-n hamkorlikda i.t. işlari olib borildi (I. H. Hamroboyev, Ye. M. Butovskaya, T. L. Bobojonov). Yer pöstining har xil çuqurliklarida röy beradigan fizik, mexanik jarayonlarning tabiati murakkab ekanligi eksperimental G.ni taşkil qiliş va rivojlantirişga sabab böldi. Xususan. toğ jinslari namunalarining magnit, elektr, tölqin ötkaziş va b. fizik xususiyatlari lab. şaroitida har xil bosim va t-ra ta'sirida örganildi (M. X. Boqiyev, S. X. Maqsudov va b.). Olingan natijalar kuçli zilzilalar tabiatini aniqlaş, ularning tayyorlaniş jarayoni nazariyasini yaratiş va zilzilalarning magnit, elektr, elektromagnit maydonlarda paydo bölgan darakçilarini tahlil qilişda foydalanildi. Özbekistonda G.ga doir i.t. işlari ÖzR Geologiya va mineral resurslar qömitasi, Gidrometeorologiya boş boşqarmasi, Geodeziya, xaritagrafiya va kadastrlar boşqarmasi, «Özbekneftegaz» xolding korloratsiyasi, Özbekiston FA Geologiya va geofizika va Seysmologiya in-tlari, Mirzo Uluğbek nomidagi Özbekistan milliy un-ti, Beruniy nomidagi Toşkent davlat texnika un-tida olib boriladi. Sobitjon Maqsudov, Husan Otaboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕОФИЗИКА — Ер шарининг умумий физик хоссаларини, унинг қаттиқ, суюқ ва ҳаво қатламларидаги жараёнларни ўрганадиган фанлар мажмуи. Учта катта бўлим: Ер физикаси, гидрофизика ва атмосфера физикасидан иборат. Г.нинг хусусий усуллари хилма-хил бўлиб, улар қаттиқ, суюқ ва ҳаво қатламларининг хусусиятларини ўрганиш б-н бир-биридан фарқ қилади. Г.нинг бевосита Ерни ўрганиш б-н шуғулланадиган қисми амалий ва умумий бўлимлардан иборат. Амалий Г.га электр разведка, сейсмик разведка, гравиметрик разведка, магнит-разведка, радиометрия усуллари киради; улар фойдали қазилма конларини қидиришга каратилган. Умумий Г. эса Ернинг ички, устки қатламларидаги физик майдонлар ва жараёнларни ўрганади. Умуман Г.нинг айрим соҳалари б-н илмий нуқтаи назардан шуғулланиш 16-а. охирларидан бошланган. 19-а. ўрталарида Г. мустақил фанга айланди, 20-а. 40—60- й.ларига келиб изчил система сифатида шаклланди. Ўзбекистонда Г.нинг вужудга келиши 1867-70 й.ларда Тошкентда физик расадхона очилиши б-н бошланди. Геомагнит ўлчашлар 1871 й.дан маршрутлар бўйлаб ўтказилган, 1877 й.дан эса мунтазам равишда расадхонада олиб борилган. 1901 й.да Тошкентда Ўрта Осиёда биринчи сейсмик ст-я очилди, 1928 й.да магнит расадхона ташкил этилди. 1930-40 й.ларда Ўзбекистан барча ҳудудларининг магнитометрик ва гравиметрик хариталари тузилди. Атмосфера физикаси соҳасидаги дастлабки муҳим натижалар 19-а. охири — 20-а. бошларида олинди. Биринчи марта атмосфера циркуляцияси, циклонларнинг тараққий этиш назариялари ишлаб чиқилди. 20-а. 40-й.лари ўрталаридан бошлаб Г.га дойр ишлар комплекс ривожлана бошлади. Газ ва нефть чиқиши эҳтимоли бор жойлар ўрганилди (Ю. Н. Годин, Б. П. Лебедев, И. И. Крейнес, М. В. Мухин ва б.). Рудага бой жойларнинг ўрганилиши натижасида Бухоро — Хива ҳудудида, Фарғона ва Сурхондарё водийларида қимматбаҳо қазилма бойлик конлари аниқланди. 40-й.лар охиридан бошлаб чуқур сейсмик зондлашнинг нуқта усулини қўллаб изланишлар ўтказилди. 50-й.лар охирида узлуксиз профиллаш тартибидаги чуқур сейсмик зондлаш усули ишлаб чиқилди ва Ўрта Осиёнинг кўп қисмида шу усулдан кенг фойдаланилди. 50-60-й.лар ўрталарида нефть ва газ конларини излаш б-н бирга чуқур пармалаш лойиҳалари тайёрланди (Б. Б. Таль-Вирский, И. С. Вольвовский, А. М. Колпаков, Т. Л. Бобожонов, В. В. Рубо ва б.). Кибернетика фанининг тараққий этиши, Ер сунъий йўлдошларининг учирилиши Г. фанининг жадал ривожланишига сабаб бўлди. Геофизик тадқиқотлар геофизик ҳодисаларни бевосита кузатишлар натижаларига асосланиб, махсус асбоб ва усуллардан фойдаланиб бажарилади. Бундай ишлар гидрометеорология ст-я тармоқлари, Г. расадхоналари, магнит расадхона, Ер сунъий йўлдошларини кузатиш пунктлари, сейсмик ст-ялар ва б.да олиб борилади. 60-й.лардан бошлаб Г.нинг сейсмологик, палеомагнетизм ва б. усуллари қўлланиб, Ўзбекистонни сейсмик хавфлилик жиҳатидан р-нлаштириш, Ер пўсти қатламларини геологик ёшини аниқлаш ишлари олиб борилди. Натижада геологик, тектоник ва б. маълумотларни ҳам таҳлил қилиб, Ўзбекистоннинг сейсмик р-нлаштирилган хариталари (1966, 1978) тузилди. Мазкур хариталардан қурилиш ишларида муҳим аҳамиятга эга бўлган меъёрий ҳужжат сифатида фойдаланиб келинмоқда. 1966 й. 26 апр.да юз берган Тошкент зилзиласидан сўнг Г.нинг айрим усуллари Ўзбекистонда кенг миқёсда қўлланила бошлади. Жумладан, Тошкент, Фарғона, Қизилқум геодинамик полигонлари ташкил қилиниб, бу жойларда сейсмологик, магнитометрик, электрометрик, гравиметрик усуллар б-н зилзилаларни олдиндан билиш (прогноз қилиш) муаммоси бўйича изланишлар олиб борилди. Ер пўстидан тарқаладиган электромагнит импульс лар ва атмосферадаги ионосфера ток қатламларининг ҳолатини ўрганиш каби усуллар ҳам олдиндан билиш муаммосини ечиш йўлида қўлланила бошлади. Ушбу сўнгги икки усул зилзилаларни олдиндан билиш мақсадида дастлаб Ўзбекистонда қўлланилди. Г.да бу йўналишда муҳим илмий-амалий аҳамиятга эга бўлган янги натижалар олинди. Жумладан, Ер магнит майдонида кузатилган ўзгаришлар орқали 1978 й. 2 ноябрдаги Олай, 1982 й. 6 майдаги Чимён, электромагнит импульс ларининг ўзгариши бўйича эса 1976 й. 17 майдаги Газли, сейсмик усул ёрдамида 1984 й. 18 фев.даги Поп зилзилаларининг вақти, жойи ва кучи башорат қилинди. Бу натижалар шу соҳада дунё миқёсида биринчи маротаба олинган илмий-амалий ютуқлар бўлди (F. О. Мавлонов, В. И. Уломов, Қ. Н. Абдуллабеков, С. С. Ҳусамиддинов, С. X. Максудов ва б.). Г.нинг сейсмологик, электрометрик, геологик, гидрогеологик усулларнинг мажмуи асосида 1966— 98 й.ларда Тошкент, Андижон, Фарғона, Наманган, Самарканд каби 20 дан ортиқ шаҳар, йирик саноат қурилиш объектлари учун микрорайонлаштириш хариталари яратилди ва халқ хўжалигига қўллаш учун жорий этилди. 1970 й.дан бошлаб Ер пўсти ва юқори мантиясини урганишда чуқур сейсмик зоналаш, сейсмология, гравиметрик разведка, электр разведка, магнит разведка усулларидан фойдаланилди (Е. М. Бутовская, Ф. X. Зуннунов, В. А. Пак, Т. Е. Эргашев ва б.). Зилзилалар, портлаш вужудга келтирадиган тўлқинларни ялпи қайд қилиш усули б-н Помир — Ҳимолай халқаро лойиҳаси буйича Италия, Ҳиндистон, Покистон олимлари б-н ҳамкорликда и.т. ишлари олиб борилди (И. Ҳ. Ҳамробоев, Е. М. Бутовская, Т. Л. Бобожонов). Ер пўстининг ҳар хил чуқурликларида рўй берадиган физик, механик жараёнларнинг табиати мураккаб эканлиги экспериментал Г.ни ташкил қилиш ва ривожлантиришга сабаб бўлди. Хусусан. тоғ жинслари намуналарининг магнит, электр, тўлқин ўтказиш ва б. физик хусусиятлари лаб. шароитида ҳар хил босим ва т-ра таъсирида ўрганилди (М. X. Боқиев, С. X. Мақсудов ва б.). Олинган натижалар кучли зилзилалар табиатини аниқлаш, уларнинг тайёрланиш жараёни назариясини яратиш ва зилзилаларнинг магнит, электр, электромагнит майдонларда пайдо бўлган даракчиларини таҳлил қилишда фойдаланилди. Ўзбекистонда Г.га доир и.т. ишлари ЎзР Геология ва минерал ресурслар қўмитаси, Гидрометеорология бош бошқармаси, Геодезия, харитаграфия ва кадастрлар бошқармаси, «Ўзбекнефтегаз» холдинг корлорацияси, Ўзбекистон ФА Геология ва геофизика ва Сейсмология ин-тлари, Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистан миллий ун-ти, Беруний номидаги Тошкент давлат техника ун-тида олиб борилади. Собитжон Мақсудов, Ҳусан Отабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.