Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Geografik atlas

    Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 176–177-b. — ziyouz.com

    Geografik atlas - geografik xaritalarning umumiy dastur asosida albom şaklida tayyorlanadigan sistemali töplami. G. a.ning dastlabki tuplami mil. 2-a.da Klavdiy Ptolemey tomonidan yaratilgan. Xorazmiy boşçiligida olimlar Yer meridiani yoyini ölçaganlar, xalifa Ma'mun (813— 833) ning körsatmasiga binoan bir kriça xaritalar (mas, «Dunyo xaritasi») tuzilgan. 10-a.da arab geograflari al-Istaxriy va Ibn Havqal tomonidan yaratilgan 21 xaritadan iborat «Islom atlasi» deb ataluvçi tuplamda musulmon olami tasvirlangan. G. a.lar 15-a. oxiridan, Buyuk geografik kaşfiyotlar Yer haqidagi tasavvurlarini kengaytirib, mustamlakaçilik natijasida savdo va dengizda suziş ravnaq topgandan keyin geografik xaritalarga katta ehtiyoj tuğilgaç, keng tarqala boşladi. Atlas xaritagrafiyasining rivojlanişiga flamand Avraam Orteliy (1527—98), Gerard Merkator (1512—94) va b. salmoqli hissa qöşgan. «Atlas» termini dastlab 1595 y. geografik xaritalar töplamiga nisbatan işlatilgan. Termin Liviyaning afsonaviy podşohi Atlas nomidan olingan, keyinçalik bu nom ommalaşib ketgan. 16-a. oxirida birinçi marta atlaslar maxsus vazifani bajariş uçun naşr etilgan (mas, L. Vagenerning 2 jildli dengiz navigatsiya xaritalari töplami, 1584—85). Uşa vaqtdan köp jildli katta biçimli G. a.lar naşr qilina boşlandi. G. a.lar tuziş 17-a.da Niderlandiyada rivoj topdi. Semyon Remezov 1701 y. tuzgan «Sibir çizma kitobi»ni ruslar birinçi rus G. a. deb hisoblaydilar. 18-a.da Parij, Peterburg va Berlin FAda G. a.lar tuziş yetakçi urinni egalladi. 19-a.dan mavzuli (tematik) atlaslar paydo böldi. Özbekiston hududi tasvirlangan dastlabki xaritalarning töliq nusxalari 1914 y.da naşr etilgan «Rossiyaning Osiyo qismi atlasi»da berilgan. Hozirgi G. a.larning öziga xos xususiyati şundaki, ulardagi xaritalar özaro uyğunlikda bölib bir-birini töldiradi. G. a.lar ğoyatda xilma-xil. Qança hududni qamraşi (dunyo, ayrim mamlakatlar, viloyatlarning atlaslari), mazmuni (umumiy geografik xaritalar, mavzuli xaritalarning soha atlaslari, mas, geologik, iqlim, q. x. atlaslari), vazifasi (ilmiy ma'lumotnomali, Ölkaşunoslik, öquv, turistik, yöl atlaslari va h. k.) b-n farq qiladi. G. a.lar ölçami ham har xil: katta atlaslardan (1928 y. naşr etilgan Misr atlasi) çöntak atlaslarigaça bor. Naşr etilgan muhim G. a.lar orasida Dunyoning katta sovet atlasi (1937—40), Dunyo atlasi (uç jildli, 1954), Dengiz atlasi, Dunyo xalqlari atlasi (1964), Geografik kaşfiyotlar tarixi va tadqiqotlari atlasi (1959), Antarktida atlasi (1-jild, 1966), Oksford iqtisodiy atlasi (1965), Yevropada Çexoslovakiya (1935 va 1966), Italiya (1940), Belgiya (1949), Daniya (1949) va b., Afrikada — Misr (1928), Gana (1949), Marokaş (1955), Osiyoda — Hindiston (1957, dastlabki naşri), Isroil (1956-64) va b., AQŞda Meyer atlaslari (1911), Kanada (1957), Braziliya (1966) atlaslari va b.ning ahamiyati katta. 1963 y. Özbekiston atlasi, 1980—81 y.larda Örta Osiyo respublikalari içida birinçi bölib, özbek va rus tillarida Özbekiston uquv atlasi, 1982—85 y.larda Özbekiston FA Geografiya bulimi tomonidan 2 jildli Özbekiston Respublikasi ilmiy ma'lumotnomali atlasi naşr qilindi. Atlasning 1-jildida Özbekistonning tabiiy şaroiti va resurelari (geol.si, iqpimi, suv resurelari, tuproği, usimlik va hayvonot dunyosi) aks ettirilgan. Birinçi marta ekologiyaga oid, başorat qiliş va baholaş xaritalari berildi. Atlasning 2-jildida aholi, sanoat, q. x., transport, örta va oliy ta'lim, soğliqni saklaş, rekreatsiya, madaniyat va har bir iqtisodiy geografik r-n va b. xaritalar öz aksini topgan. Toşkent ş.ning 2000 yillik yubileyiga 1983 y. Toşkent G. a. yaratildi. 1984 y. Özbekiston Yer tuziş loyiha in-ti tomonidan Özbekiston Agrosanoat kompleksi albomi naşr etildi. Özbekistonning paxtaçilik (1985), tibbiyot-geografik (1987) atlaslari tuzildi. 1999 y. özbek va rus tillarida öquvçilar uçun Özbekiston Respublikasining geografik atlasi naşr etildi. Ld.:Salişev K. A., Geografiçeskiye atlasi (Itogi nauki. Kartografiçeskiy sb., 1-3, M., 1964-68); Mirzaliyev T., Muxitdinov Ş. M., Bazarbayev A., Atlasnoye kartografirovaniye v Özbekistane, T., 1990. Turğunboy Mirzaliyev.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ГЕОГРАФИК АТЛАС - географик хариталарнинг умумий дастур асосида альбом шаклида тайёрланадиган системали тўплами. Г. а.нинг дастлабки туплами мил. 2-а.да Клавдий Птолемей томонидан яратилган. Хоразмий бошчилигида олимлар Ер меридиани ёйини ўлчаганлар, халифа Маъмун (813— 833) нинг кўрсатмасига биноан бир крича хариталар (мас, «Дунё харитаси») тузилган. 10-а.да араб географлари ал-Истахрий ва Ибн Ҳавқал томонидан яратилган 21 харитадан иборат «Ислом атласи» деб аталувчи тупламда мусулмон олами тасвирланган. Г. а.лар 15-а. охиридан, Буюк географик кашфиётлар Ер ҳақидаги тасаввурларини кенгайтириб, мустамлакачилик натижасида савдо ва денгизда сузиш равнақ топгандан кейин географик хариталарга катта эҳтиёж туғилгач, кенг тарқала бошлади. Атлас харитаграфиясининг ривожланишига фламанд Авраам Ортелий (1527—98), Герард Меркатор (1512—94) ва б. салмоқли ҳисса қўшган. «Атлас» термини дастлаб 1595 й. географик хариталар тўпламига нисбатан ишлатилган. Термин Ливиянинг афсонавий подшоҳи Атлас номидан олинган, кейинчалик бу ном оммалашиб кетган. 16-а. охирида биринчи марта атласлар махсус вазифани бажариш учун нашр этилган (мас, Л. Вагенернинг 2 жилдли денгиз навигация хариталари тўплами, 1584—85). Уша вақтдан кўп жилдли катта бичимли Г. а.лар нашр қилина бошланди. Г. а.лар тузиш 17-а.да Нидерландияда ривож топди. Семён Ремезов 1701 й. тузган «Сибирь чизма китоби»ни руслар биринчи рус Г. а. деб ҳисоблайдилар. 18-а.да Париж, Петербург ва Берлин ФАда Г. а.лар тузиш етакчи уринни эгаллади. 19-а.дан мавзули (тематик) атласлар пайдо бўлди. Ўзбекистон ҳудуди тасвирланган дастлабки хариталарнинг тўлиқ нусхалари 1914 й.да нашр этилган «Россиянинг Осиё қисми атласи»да берилган. Ҳозирги Г. а.ларнинг ўзига хос хусусияти шундаки, улардаги хариталар ўзаро уйғунликда бўлиб бир-бирини тўлдиради. Г. а.лар ғоятда хилма-хил. Қанча ҳудудни қамраши (дунё, айрим мамлакатлар, вилоятларнинг атласлари), мазмуни (умумий географик хариталар, мавзули хариталарнинг соҳа атласлари, мас, геологик, иқлим, қ. х. атласлари), вазифаси (илмий маълумотномали, Ўлкашунослик, ўқув, туристик, йўл атласлари ва ҳ. к.) б-н фарқ қилади. Г. а.лар ўлчами ҳам ҳар хил: катта атласлардан (1928 й. нашр этилган Миср атласи) чўнтак атласларигача бор. Нашр этилган муҳим Г. а.лар орасида Дунёнинг катта совет атласи (1937—40), Дунё атласи (уч жилдли, 1954), Денгиз атласи, Дунё халқлари атласи (1964), Географик кашфиётлар тарихи ва тадқиқотлари атласи (1959), Антарктида атласи (1-жилд, 1966), Оксфорд иқтисодий атласи (1965), Европада Чехословакия (1935 ва 1966), Италия (1940), Бельгия (1949), Дания (1949) ва б., Африкада — Миср (1928), Гана (1949), Марокаш (1955), Осиёда — Ҳиндистон (1957, дастлабки нашри), Исроил (1956-64) ва б., АҚШда Мейер атласлари (1911), Канада (1957), Бразилия (1966) атласлари ва б.нинг аҳамияти катта. 1963 й. Ўзбекистон атласи, 1980—81 й.ларда Ўрта Осиё республикалари ичида биринчи бўлиб, ўзбек ва рус тилларида Ўзбекистон уқув атласи, 1982—85 й.ларда Ўзбекистон ФА География булими томонидан 2 жилдли Ўзбекистон Республикаси илмий маълумотномали атласи нашр қилинди. Атласнинг 1-жилдида Ўзбекистоннинг табиий шароити ва ресурелари (геол.си, иқпими, сув ресурелари, тупроғи, усимлик ва ҳайвонот дунёси) акс эттирилган. Биринчи марта экологияга оид, башорат қилиш ва баҳолаш хариталари берилди. Атласнинг 2-жилдида аҳоли, саноат, қ. х., транспорт, ўрта ва олий таълим, соғлиқни саклаш, рекреация, маданият ва ҳар бир иқтисодий географик р-н ва б. хариталар ўз аксини топган. Тошкент ш.нинг 2000 йиллик юбилейига 1983 й. Тошкент Г. а. яратилди. 1984 й. Ўзбекистон Ер тузиш лойиҳа ин-ти томонидан Ўзбекистон Агросаноат комплекси альбоми нашр этилди. Ўзбекистоннинг пахтачилик (1985), тиббиёт-географик (1987) атласлари тузилди. 1999 й. ўзбек ва рус тилларида ўқувчилар учун Ўзбекистон Республикасининг географик атласи нашр этилди. Лд.:Салищев К. А., Географические атласы (Итоги науки. Картографический сб., 1-3, М., 1964-68); Мирзалиев Т., Мухитдинов Ш. М., Базарбаев А., Атласное картографирование в Ўзбекистане, Т., 1990. Турғунбой Мирзалиев.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.