Geografik başorat

Geografik başorat - tabiiy muhit va xududiy i. ç. sistemalarining özgariş yönalişlariga ilmiy asoslangan holda oldindan köra biliş. G. b. tadqiqot predmeti yoki jarayonning özgarişi mumkinligi töğrisidagi ma'lumotlarni yiğiş va tahlil qilişdan iborat. Başorat muddatlari maqsadga qarab 1 sutkadan 15 yilgaça, goho 15 yildan ham köp bulişi mumkin. G. b.da umumilmiy (mantiqiy, sistemali, mutaxassislar bahosi va b.) va maxsus geografik (sistemalararo, sistemali, davriylik, landşaft indikatsiyasi, paleogeografik va h. k) usullar keng qullaniladi. G. b. da global (sayyoraviy) miqyosdagi başoratlaştiriş amaliy ahamiyatga ega, çunki inson xöjalik faoliyati natijasida turli xil çiqindilar çiqarilayotganligi tufayli havo va suv havzalarining ifloslaniş darajasi tobora xavfli bölib bormoqda. Havoga köplab uglevodorod, oltingugurt, çang va b. kimyoviy çiqindilarning çiqarilişi sababli Yer yuzida havoning örtaça t-rasi 1890 y.dagi 14,5» dan 1980 y. 15,2° gaça oşişiga sabab böldi, bu miqsor 2001 y.da 1,2° va 2050 y. da 4° gaça kötarilişi başorat qilinmokda. Bu hol, odatda, dunyo «issiqxona effekt» b-n boğliq. Havo t-rasi ortib borişi qutblardagi muzliklarning erişini tezlaştiradi va Dunyo okeani sathining kötarilişiga ta'sir etadi. Havoda uglerodning ortib borişi nam tropik örmonlarning ayovsiz kesilişi, organik yoqilğilarning kuplab yoqilişi va avtomobil transporta faoliyati b-n boğliq. Ayniqsa, ozon qatlamining yupqalanişi, çöl zonalarining kengayib borayotganligi, dunyo okeanining ifloslanişini tadqiq qilişda sayyoraviy başoratning ahamiyati nihoyatda katta. Ölka miqyosidagi başorat natijalari ma'lum hududlar böyiça amalga oşiriladi (Örta dengiz, Kaspiy dengizi, Orol dengizi, «işqorli» yomğir muammolari). Mahalliy başorat ayrim sanoat korxonalari, suv havzalari, şaharlar, vohalar böyiça tayyorlanadi. G. b. natijalariga köra oldindan tegişli çora-tadbirlarni qöllaş ehtimol tutilayotgan noxuş hodisa va jarayonlarning oldini oliş imkonini beradi. Asomiddin Rafiqov.