Geografik kenglik
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 178-b. — ziyouz.com
Geografik kenglik - q. Geografik koordinatalar. GEOGRAFIK KOORDINATALAR -yer sathidagi nuqtaning vaziyatini ekvator tekisligi va boşlangiç meridian tekisligiga nisbatan ölçangan kenglik vauzunlik deb ataluvçi burçak qiymatlari. Astronomik va geodezik G. k. böladi. Referens-ellipsoid sirtida geodezik ölçaşlar natijasida olingan va hisoblangan kenglik va uzunlik geodezik koordinatalar deyiladi. Ular, odatda, V va J harflari b-n belgilanadi. Astronomik koordinatalar öşa nuqtalarning referens-ellipsoid sirtida osmon yoritqiçlarini kuzatiş orqali aniqlangan koordinatalarga aytiladi. Bu koordinatalar <r va u b-n belgilanadi. Geodezik koordinatalar berilgan nuqtadan referens-ellipsoid ustiga tuşirilgan normal çiziğiga boğliq, G. k. esa öşa nuqtadan tuşirilgan şovun çiziğiga nisbatan olinadi. Kengliklar meridian böylab ekvatorning har ikki tomoniga qarab 0° dan 90° gaça hisoblanadi va ekvatordan şim.dagi kengliklar şim., jan.dagilari — jan. kengliklar deb ataladi. Mas, Toşkent ş. 4GZS ş. k.da joylaşgan. Uzunliklar boşlanğiç meridian 0° dan 360° gaça yoki şarqqa (şarqiy uzunlik), yoxud ğarbga (ğarbiy uzunlik) hisoblanadi. Mas, Samarkand ş. 67° şq. u.da joylaşgan. Şuningdek, boşlanğiç meridian 0° dan 180° gaça şarqqa va ğarbga hisoblaşda ham qöllaniladi. Ular parallellar böylab hisoblanadi. Xalqaro kelişuvga muvofiq, London çekkasidagi eski Grinviç astronomik rasadxonasidan ötuvçi meridian «boşlanğiç meridian», «nolinçi meridian» deb qabul qilingan. Qadimda uzunliklarni ölçaşda turli joylardan ötgan meridianlar — Ferro olari (Kanar olarida), Parij, Berlin, Rim, Nankin rasadxonalari, Rossiya uçun 19-a.gaça Pulkovo rasadxonasidan ötgan meridian boş meridian qilib olingan. Şarkda Örta asrlarda xarita tuzişda Xöjand ş.dan ötgan meridianni boş meridian deb qabul qilinganligi töğrisida ma'lumotlar bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕОГРАФИК КЕНГЛИК - қ. Географик координаталар. ГЕОГРАФИК КООРДИНАТАЛАР -ер сатҳидаги нуқтанинг вазиятини экватор текислиги ва бошлангич меридиан текислигига нисбатан ўлчанган кенглик ваузунлик деб аталувчи бурчак қийматлари. Астрономик ва геодезик Г. к. бўлади. Референц-эллипсоид сиртида геодезик ўлчашлар натижасида олинган ва ҳисобланган кенглик ва узунлик геодезик координаталар дейилади. Улар, одатда, В ва J ҳарфлари б-н белгиланади. Астрономик координаталар ўша нуқталарнинг референц-эллипсоид сиртида осмон ёритқичларини кузатиш орқали аниқланган координаталарга айтилади. Бу координаталар <р ва у б-н белгиланади. Геодезик координаталар берилган нуқтадан референц-эллипсоид устига туширилган нормал чизиғига боғлиқ, Г. к. эса ўша нуқтадан туширилган шовун чизиғига нисбатан олинади. Кенгликлар меридиан бўйлаб экваторнинг ҳар икки томонига қараб 0° дан 90° гача ҳисобланади ва экватордан шим.даги кенгликлар шим., жан.дагилари — жан. кенгликлар деб аталади. Мас, Тошкент ш. 4ГЗС ш. к.да жойлашган. Узунликлар бошланғич меридиан 0° дан 360° гача ёки шарққа (шарқий узунлик), ёхуд ғарбга (ғарбий узунлик) ҳисобланади. Мас, Самарканд ш. 67° шқ. у.да жойлашган. Шунингдек, бошланғич меридиан 0° дан 180° гача шарққа ва ғарбга ҳисоблашда ҳам қўлланилади. Улар параллеллар бўйлаб ҳисобланади. Халқаро келишувга мувофиқ, Лондон чеккасидаги эски Гринвич астрономик расадхонасидан ўтувчи меридиан «бошланғич меридиан», «нолинчи меридиан» деб қабул қилинган. Қадимда узунликларни ўлчашда турли жойлардан ўтган меридианлар — Ферро олари (Канар оларида), Париж, Берлин, Рим, Нанкин расадхоналари, Россия учун 19-а.гача Пулково расадхонасидан ўтган меридиан бош меридиан қилиб олинган. Шаркда Ўрта асрларда харита тузишда Хўжанд ш.дан ўтган меридианни бош меридиан деб қабул қилинганлиги тўғрисида маълумотлар бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.