Geografik mintaqalar

Geografik mintaqalar GEOGRAFIK MINTAQALARq. Tabiiy geografik mintakalar. GEOGRAFIK MUHIT - tabiatiing insoniyat jamiyati mavjud bölgan, odamning butun hayoti va i. ç. faoliyati röy beradigan qismi. Inson öziga kerak bölgan barça narsa — suv, havo, oziq-ovqat, turar joy va b. qurilişlar uçun zarur bölgan materiallar, butun sanoat uçun xom aşyolarni G. m.dan oladi. Jamiyat rivojlanib borgan sari G. m. doirasi özgarib, kengayib boradi. Jamiyat taraqqiyotining dastlabki bosqiçlarida kişilar aso-san hayot uçun zarur tabiiy manbalar (yovvoyi usimlik mevalari va hayvonlar, unumdor tuproq va h. k.) dan foydalangan. Keyinçalik işlab çiqaruvçi kuçlar rivojlanişi b-n tabiiy boyliklar (metall, yoğoç, issiqlik manbalari va h. k.) mehnat vositalariga aylanib, ahamiyati orta boradi. G. m. jamiyat taraqqiyoti va farovonligining doimiy, zarur şartlaridan biri, u mehnat taqsimotiga va i. ç. tarmoqlarining töğri joylaştirilişiga faol ta'sir körsatadi. Çunonçi, Özbekistan iqpimi issiq va tuproği unumdor bölgani uçun özbeklar kadimdan paxtaçilik va boğdorçilik b-n, qozoqlar esa qulay yaylovlarga ega bölganligi uçun çorvaçilik va ğallakorlik b-n şugullanib kelmoqda. Keyingi davrda yer osti boyliklarini özlaştiriş ham salmoqli örin egalladi. G. m. kişilarning madaniyati, ruhiy holati, turmuşi, urf-odatlariga, kiyinişiga ham ta'sir körsatadi va bularning tarkib topişida katta ahamiyat kasb etadi. Öz navbatida jamiyat ham G. m.ga ta'sir körsatadi. Kişilarning tobora ösib boradigan ehtiyojlarini qondiriş uçun tabiatiing yangi hududlari va b. tabiiy boyliklari xöjalikka jalb qilinadi. Insonning ta'siri oqibatida G. m. ança özgaradi. Mac, çöllarda vohalar vujudga keldi, daştlar ekin dalalariga aylantirildi, bir neça önlab suv omborlari qurildi, quritilgan botqoqliklar örnida ötloklar paydo böldi. Bular mahalliy iqlimga ham ta'sir körsatadi. Çunonçi, vohalarda havo t-rasi kunduzi atrofdagi çöldan 4—5° past, tunda esa yuqori böladi. Inson G. m.dagi hayvonlar va ösimliklarga ham kuçli ta'sir körsatadi. Ayrim turlar yöqoladi, yangi turlar vujudga keladi. Qurilgan suv omborlari daryolar oqimini özgartirib yuboradi. Bunday özgarişlar texnogen (antropogen) özgarişlar deyiladi. Inson G. m.ga yoki uning biror elementiga ta'sir etayotganda uning keltirib çiqarişi mumkin bölgan salbiy oqibatlarni yaxşilab örganişi zarur. Aks holda salbiy özgarişlar G. m.ga ham, insonga ham katta zarar yetkazişi mumkin. G. m. inson faoliyati ta'siridan taşqari tabiiy jarayonlar ta'sirida ham özgaradi. Bular köpinça davriylik xususiyatiga ega. Inson bularni çuqur örganişi va hayot faoliyatida doim nazarda tutişi kerak. Fotixkamol Ğulomov.