Geografik qobiq

Geografik qobiq GEOGRAFIK QOBIQ, landşaft qobiği, epigeosfera — Yerning litosfera, gidrosfera, atmosfera va biosferalar özaro tutaşadigan va bir-biriga ta'sir etadigan qobiği. G. q.ning tarkibi va tuzilişi juda murakkab. Uning yuqorigi va pastki çegaralari ham şartlidir. Atmosferada G. q. stratopauza buylab ötadi deb hisoblaydilar, çunki Yer yuzasining atmosfera jarayonlariga bölgan issiqlik ta'siri şu çegaragaça davom etib, litosferada esa gipergenez oblasti quyi qismigaça boradi. G. q. butun gidrosferani, Yer pöstining yuqori qavatini va atmosferaning quyi qismi (25—30 km qalinlikdagi qatlam)ni öz içiga oladi. G. q.ning eng qalin qismi 40 km ga yaqin. G. q.ning Yerdagi boşqa qobiqlardan farqi: G. q. Yerdagi va kosmosdagi jarayonlar ta'sirida şakllanadi; litosfera, atmosfera tutaşib, özaro ta'sir etib turadi — turli xil erkin energiyalarga nihoyatda boy, unda moddalarning barça agregat holati uçraydi; Quyoşdan keladigan issiqlik töplanadi; insoniyat jamiyati mavjud. Yer pöstini taşkil etadigan tog jinslari relyef b-n birga, havo massalari, suv, tuproq qatlami va biotsenozlar, qutbiy kengliklarda va baland toğlik joylarda töplangan muzliklar G. q.ning asosiy moddiy komponentlaridir. Gravitatsion energiya, sayyoraning içki issiqligi, Quyoşning nur energiyasi va kosmik nurlar energiyasi esa asosiy energetik komponentlaridir. G. q. quyidagi muhim xususiyatlarga ega: 1) tarkibiy qismlari örtasida betöxtov modda va energiya almaşinişi tufayli G. q. yaxlit bir butunni taşkil etadi; 2) moddalar (ular b-n boğliq holda energiya) aylanma harakat qilib turadi. Tabiatda moddalarning aylanib yurişi turliça: ulardan ba'zilari mexanik harakatlardir (atmosfera sirkulyatsiyasi, dengiz oqimlari), boşqalarida moddaning agregat holati özgaradi, uçinçilarida uning kimyoviy tarkibi ham özgaradi (biologik aylanma harakat); 3)ritmiklik, ya'ni jarayon va hodisalarning vaqt ötişi b-n takrorlanişi. Bu, asosan, astronomik va geologik sabablarga boğliq. Sutkalik (kun va tunning almaşinişi), yillik (yil fasllarining özgarişi), asr içida (mas, har 25—50 y.da) iqdim, muzlik, köl sathi, daryolardagi suv miqdori va b.ning takroriy özgarib turişi, asrdan köp (mas, har 1800—1900 y.larda va salqinsernam iqlimli davrning quruq va issiq iqlimli davr b-n almaşib turişi), geologik ritmlar (kaledon, gersin, alp toğ hosil böliş bosqiçlaridan har birining 200—240 mln. yil davom etişi) va h. k. ritmlar farq qilinadi; 4) ekzogen va endogen kuçlarning özaro ta'siri ostida G. q.niig yaxlit sistema sifatida betuxtov rivojlanişi; 5) Yerning şakli va Quyoş energiyasining Yer yuzasida taqsimlanişidan kelib çiqadigan zonallik hamda regionallik xususiyati. G. k.ni tabiiy geografiya örganadi. G. q. ğoyasiga dastlab P. I. Brounov (1910) va R. I. Abolin (1914) yondaşdi. G. q. terminini A. A. Grigoryev (1932 y.dan) asosladi. Fotixkamol Ğulomov.