Geografik qutblar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 183-b. — ziyouz.com
Geografik qutblar (Şimoliy qutb va Janubiy qutb) — Yer aylanişidan hosil bölgan xayoliy öqning Yer yuzasi b-n kesişgan nuqtalari. G. q.da Yer meridianlarining hammasi tutaşadi. Unda odatdagi dunyo tomonlari yöq, kun va tun almaşinmaydi. U yerda Quyoş yarim yil çiqmaydi va yarim yil botmaydi (q. Qutb tuniva Hutbkuni). G. q. nuqtasi Yer yuzasida murakkab ztri çiziq böylab siljib yuradi, ya'ni tomonlari 26 m bölgan kvadrat içida öz holatini özgartirib turadi. Yer şaklining şarga deyarli öxşaş bölganligi tufayli, qutblarga Quyoş nuri yotiq (23 '/2° dan yuqori bölmaydi) tuşadi, natijada G. q. atrofida juda keng maydonning iqlimi sovuq, kuçli şamol va izğirinlar böladi. Şimoliy G. q. Şimoliy Muz okeanining muz b-n qoplangan suvi ustida joylaşgan. Şimoliy G. q. (89°55' ş. k.)ga birinçi bölib amerikalik qutbşunos R. Piri (1909 y. 6 apr.) yetib borgan. Janubiy G. q. (88°23' j. k.) Antarktida materigining Tinç okean sohiliga yaqin muz qoplami ustidadir, birinçi bölib unga norvegiyalik tadqiqotçi R. Amundsen (1911 y. 14 dek.) borgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕОГРАФИК ҚУТБЛАР (Шимолий қутб ва Жанубий қутб) — Ер айланишидан ҳосил бўлган хаёлий ўқнинг Ер юзаси б-н кесишган нуқталари. Г. қ.да Ер меридианларининг ҳаммаси туташади. Унда одатдаги дунё томонлари йўқ, кун ва тун алмашинмайди. У ерда Қуёш ярим йил чиқмайди ва ярим йил ботмайди (қ. Қутб тунива Ҳутбкуни). Г. қ. нуқтаси Ер юзасида мураккаб зтри чизиқ бўйлаб силжиб юради, яъни томонлари 26 м бўлган квадрат ичида ўз ҳолатини ўзгартириб туради. Ер шаклининг шарга деярли ўхшаш бўлганлиги туфайли, қутбларга Қуёш нури ётиқ (23 ‘/2° дан юқори бўлмайди) тушади, натижада Г. қ. атрофида жуда кенг майдоннинг иқлими совуқ, кучли шамол ва изғиринлар бўлади. Шимолий Г. қ. Шимолий Муз океанининг муз б-н қопланган суви устида жойлашган. Шимолий Г. қ. (89°55’ ш. к.)га биринчи бўлиб америкалик қутбшунос Р. Пири (1909 й. 6 апр.) етиб борган. Жанубий Г. қ. (88°23’ ж. к.) Антарктида материгининг Тинч океан соҳилига яқин муз қоплами устидадир, биринчи бўлиб унга норвегиялик тадқиқотчи Р. Амундсен (1911 й. 14 дек.) борган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.