Geografik uzunlik
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 181–182-b. — ziyouz.com
Geografik uzunlik - k Geografik koordinatalar. GEOGRAFIK XARITALAR - yer yuzasining tabiat va jamiyatdagi voqea va hodisalarning ma'lum bir vaqtdagi holati umumlaştirib, kiçraytirib körsatilgan tekislikdagi tasviri. G. x. uçun xaritagrafik proyeksiyalar, şartli belgilar va xaritagrafik generalizatsiya (saralaş) xos. G. x. özining mazmuni, tasviri, körgazmaliligi va zamonaviyligi böyiça xaritagrafik model hisoblanadi. G. x.ning birinçi xususiyati — xaritagrafik proyeksiyalar yordamida yerdagi va b. sayyoralardagi obyektlarning örni, planli ölçamlari va şakli haqida töğri ma'lumotlar olişga imkon beradi. G. x.ning ikkinçi xususiyati — xaritagrafik belgilardan foydalangan holda: a) yer yuzasining biror qismini yoki hammasi (hatto sayyoralardagi) ni masştab asosida kiçraytirib, masştabga töğri kelmaydigan zarur obyektlarni masştabsiz şartli belgilar b-n tasvirlaş mumkin; b) xaritada yer yuzasining relyefini (mas, gorizontallar yordamida) tekislikda yoyib körsatiş mumkin; v) G. x.da tasvirlanayotgan voqea va hodisalarning faqat taşqi körinişigina emas, ularning içki tuzilişi va mazmuni ham tasvirlanadi (mas, dengiz xaritalarida çuqurligi, suvining kimyoviy tarkibi, oqim tezligi, dengiz tubining relyefi, flora va faunasi va h. k.); g) sezgi organlari bevosita qabul qilmaydigan hodisalarning tarqalişini va bevosita erişib bölmaydigan aloqa va munosabatlarni körsatiş mumkin (mas, magnit strelkasining oğiş burçagini); d) ayrim obyektlarga xos kam ahamiyatli tomonlari, hodisa va detallarini istisno qiliş va ularning umumiy hamda asosiy belgilarini ajratib beriş mumkin. G. x.ning ayniqsa uçinçi xususiyati — tasvirlanayotgan voqea va hodisalarni tanlaş, töldiriş, ya'ni xaritagrafik saralaş (generalizatsiya) va umumlaştiriş mumkin. Mazmuniga köra umumgeografik va mavzuli (tematik) xaritalarga bölinadi. Umumgeografik xaritalar masştabi böyiça — yirik masştabli, örta masştabli va mayda masştablilarga bölinadi. Lekin ular qaysi masştabda tasvirlansa ham, ularning mazmunini taşkil etgan elementlarning asosiylari saklanib qoladi. Bular — suv obyektlari, relyef, tuproq va ösimlik qoplami, aholi yaşaydigan joylar, aloqa yöllari va aloqa vositalari, davlatlar va ulardagi ma'muriy çegaralar hamda ijtimoiy-iqtisodiy elementlar (sanoat, qişloq xöjaligi va b.)dir. Mavzuli xaritalar birorta mavzuga bağişlangan böladi. Mavzu töliq tasvirlanadi, lekin geografik asosini umumgeografik xaritalarning elementlari taşkil qiladi, ya'ni mavzuga mos qilib geografik asos yaratiladi. Mavzuli geografik xaritalar ikki sinfga — tabiiy geografik xaritalar va ijtimoiy-iqtisodiy geografik xaritalarga bölinadi. Tabiiy geografik xaritalarga geol., tektonika, geofizika, seysmologiya, yer osti suvlari (gidrogeologiya), geomorfologiya, iklim, gidrologiya, tuproq, ösimlik va hayvonot dunyosi, ekologiya va b. sohalarga bağişlangan xaritalar kiradi. Ijtimoiy-iqtisodiy xaritalarga aholi va demografiya, sanoat, q. x., transport, maişiy xizmat, atrof muhitni muhofaza qiliş, siyosiyma'muriy xaritalar va h. k. kiradi. G. x. tasvirlangan xududiga kura, dunyo, materik, okean, alohida mamlakatlar, regionlar, viloyat va tuman xaritalariga bölinadi. Vazifasiga köra, maxsus xaritalar (öquv, turistik, navigatsiya, loyiha va h. k.)ga ajratiladi. Mavzusi tor xaritalarga soha xaritalari (mas, iqlimning bir sohasiga bağişlangan xaritalar), iqlimga töla xarakteristika berilgan bulsa umumiy iklim xaritalari deyiladi. Xaritalarda tasvirlanayotgan mazmun köp ma'lumotli bölib, ular orasidagi özaro boğliqlikni tasvirlab, ulardagi qonuniyatlarni oçib bersa kompleks xaritalar deb ataladi. Tabiatiing ayrim elementlari (mas, şamollar), muayyan joyning aholisi (mas, tuğiliş), iqtisodiyoti (mas, paxta hosildorligi) va madaniyati (mas, teatrlar), ularning xususiyatlari va alomatlari körsatilsa analitik xaritalar deyiladi. Bir qança sohalarni qöşib, köp mazmun bitta xaritada tasvirlansa sintetik xaritalar deyiladi. G. x. içida ijtimoiy-iqtisodiy xaritalar nisbatan keng rivojlanayotgan soha. Uşbu yönalişning şakllanişi va rivojlanişi jamiyat taraqqiyotida ijtimoiy-iqtisodiy omillar rolining oşib borişi, iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarda hududiy farqlarning kuçayib borişi b-n bevosita boğliq. Dinamik ijtimoiy-iqtisodiy hodisalarni, ularning hududiy farqlarini çuqur tahlil etiş zarurati xaritagrafiya fanidan tadqiqotni kengaytirişni, yangi öziga xos obyektlarni va nisbatan murakkab jarayenlarni qöşişni talab etadi. Mas, qöşma korxonalar, aksionerlik jamiyatlari, fermer xöjaliklar, firmalar va b. G. x. ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy obyektlarning joylanişi, ijtimoiy-siyosiy jarayonlar va hodisalarga xos hududiy farqlarni aks ettiribgina qolmasdan, balki ularga xos hududiy kompleks qonuniyatlarini ham aniqlaşga imkon beradi. Buning asosida ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jarayonlarni milliy va turli hududiy miqyoslarda başoratlaştiriş, rejalaştiriş va boşqarişning mustahkam ilmiy-metodologik asoslarini tayyorlaş mumkin. Şu nuqtai nazardan yangi tipdagi xaritalar yaratişni davr taqozo qilmoqda (mas, başorat qiliş, baholaş, rejalaştiriş, loyihalaş va b. xaritalar). ÖzRda şu sohaga bağişlangan xaritalar tuziş ustida iş olib borilmoqda. Ad.: Mirzaliyev T. M., Problemi kompleksnogo i tematiçeskogo kartografirovaniya Özbekistana, T., 1987. Turgunboy Mirzaliyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕОГРАФИК УЗУНЛИК - к Географик координаталар. ГЕОГРАФИК ХАРИТАЛАР - ер юзасининг табиат ва жамиятдаги воқеа ва ҳодисаларнинг маълум бир вақтдаги ҳолати умумлаштириб, кичрайтириб кўрсатилган текисликдаги тасвири. Г. х. учун харитаграфик проекциялар, шартли белгилар ва харитаграфик генерализация (саралаш) хос. Г. х. ўзининг мазмуни, тасвири, кўргазмалилиги ва замонавийлиги бўйича харитаграфик модель ҳисобланади. Г. х.нинг биринчи хусусияти — харитаграфик проекциялар ёрдамида ердаги ва б. сайёралардаги объектларнинг ўрни, планли ўлчамлари ва шакли ҳақида тўғри маълумотлар олишга имкон беради. Г. х.нинг иккинчи хусусияти — харитаграфик белгилардан фойдаланган ҳолда: а) ер юзасининг бирор қисмини ёки ҳаммаси (ҳатто сайёралардаги) ни масштаб асосида кичрайтириб, масштабга тўғри келмайдиган зарур объектларни масштабсиз шартли белгилар б-н тасвирлаш мумкин; б) харитада ер юзасининг рельефини (мас, горизонталлар ёрдамида) текисликда ёйиб кўрсатиш мумкин; в) Г. х.да тасвирланаётган воқеа ва ҳодисаларнинг фақат ташқи кўринишигина эмас, уларнинг ички тузилиши ва мазмуни ҳам тасвирланади (мас, денгиз хариталарида чуқурлиги, сувининг кимёвий таркиби, оқим тезлиги, денгиз тубининг рельефи, флора ва фаунаси ва ҳ. к.); г) сезги органлари бевосита қабул қилмайдиган ҳодисаларнинг тарқалишини ва бевосита эришиб бўлмайдиган алоқа ва муносабатларни кўрсатиш мумкин (мас, магнит стрелкасининг оғиш бурчагини); д) айрим объектларга хос кам аҳамиятли томонлари, ҳодиса ва деталларини истисно қилиш ва уларнинг умумий ҳамда асосий белгиларини ажратиб бериш мумкин. Г. х.нинг айниқса учинчи хусусияти — тасвирланаётган воқеа ва ҳодисаларни танлаш, тўлдириш, яъни харитаграфик саралаш (генерализация) ва умумлаштириш мумкин. Мазмунига кўра умумгеографик ва мавзули (тематик) хариталарга бўлинади. Умумгеографик хариталар масштаби бўйича — йирик масштабли, ўрта масштабли ва майда масштаблиларга бўлинади. Лекин улар қайси масштабда тасвирланса ҳам, уларнинг мазмунини ташкил этган элементларнинг асосийлари сакланиб қолади. Булар — сув объектлари, рельеф, тупроқ ва ўсимлик қоплами, аҳоли яшайдиган жойлар, алоқа йўллари ва алоқа воситалари, давлатлар ва улардаги маъмурий чегаралар ҳамда ижтимоий-иқтисодий элементлар (саноат, қишлоқ хўжалиги ва б.)дир. Мавзули хариталар бирорта мавзуга бағишланган бўлади. Мавзу тўлиқ тасвирланади, лекин географик асосини умумгеографик хариталарнинг элементлари ташкил қилади, яъни мавзуга мос қилиб географик асос яратилади. Мавзули географик хариталар икки синфга — табиий географик хариталар ва ижтимоий-иқтисодий географик хариталарга бўлинади. Табиий географик хариталарга геол., тектоника, геофизика, сейсмология, ер ости сувлари (гидрогеология), геоморфология, иклим, гидрология, тупроқ, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси, экология ва б. соҳаларга бағишланган хариталар киради. Ижтимоий-иқтисодий хариталарга аҳоли ва демография, саноат, қ. х., транспорт, маиший хизмат, атроф муҳитни муҳофаза қилиш, сиёсиймаъмурий хариталар ва ҳ. к. киради. Г. х. тасвирланган худудига кура, дунё, материк, океан, алоҳида мамлакатлар, регионлар, вилоят ва туман хариталарига бўлинади. Вазифасига кўра, махсус хариталар (ўқув, туристик, навигация, лойиҳа ва ҳ. к.)га ажратилади. Мавзуси тор хариталарга соҳа хариталари (мас, иқлимнинг бир соҳасига бағишланган хариталар), иқлимга тўла характеристика берилган булса умумий иклим хариталари дейилади. Хариталарда тасвирланаётган мазмун кўп маълумотли бўлиб, улар орасидаги ўзаро боғлиқликни тасвирлаб, улардаги қонуниятларни очиб берса комплекс хариталар деб аталади. Табиатиинг айрим элементлари (мас, шамоллар), муайян жойнинг аҳолиси (мас, туғилиш), иқтисодиёти (мас, пахта ҳосилдорлиги) ва маданияти (мас, театрлар), уларнинг хусусиятлари ва аломатлари кўрсатилса аналитик хариталар дейилади. Бир қанча соҳаларни қўшиб, кўп мазмун битта харитада тасвирланса синтетик хариталар дейилади. Г. х. ичида ижтимоий-иқтисодий хариталар нисбатан кенг ривожланаётган соҳа. Ушбу йўналишнинг шаклланиши ва ривожланиши жамият тараққиётида ижтимоий-иқтисодий омиллар ролининг ошиб бориши, иқтисодий ва ижтимоий жараёнларда ҳудудий фарқларнинг кучайиб бориши б-н бевосита боғлиқ. Динамик ижтимоий-иқтисодий ҳодисаларни, уларнинг ҳудудий фарқларини чуқур таҳлил этиш зарурати харитаграфия фанидан тадқиқотни кенгайтиришни, янги ўзига хос объектларни ва нисбатан мураккаб жараенларни қўшишни талаб этади. Мас, қўшма корхоналар, акционерлик жамиятлари, фермер хўжаликлар, фирмалар ва б. Г. х. ижтимоий-иқтисодий ва маданий объектларнинг жойланиши, ижтимоий-сиёсий жараёнлар ва ҳодисаларга хос ҳудудий фарқларни акс эттирибгина қолмасдан, балки уларга хос ҳудудий комплекс қонуниятларини ҳам аниқлашга имкон беради. Бунинг асосида ижтимоий-иқтисодий ва сиёсий жараёнларни миллий ва турли ҳудудий миқёсларда башоратлаштириш, режалаштириш ва бошқаришнинг мустаҳкам илмий-методологик асосларини тайёрлаш мумкин. Шу нуқтаи назардан янги типдаги хариталар яратишни давр тақозо қилмоқда (мас, башорат қилиш, баҳолаш, режалаштириш, лойиҳалаш ва б. хариталар). ЎзРда шу соҳага бағишланган хариталар тузиш устида иш олиб борилмоқда. Ад.: Мирзалиев Т. М., Проблемы комплексного и тематического картографирования Ўзбекистана, Т., 1987. Тургунбой Мирзалиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.