Geokimyo
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 195–196-b. — ziyouz.com
Geokimyo (geo... va kimyo) — Yerning kimyoviy tarkibi, kimyoviy elementlar va ularning barqaror izotoplarining Yer va turli geosferalarda tarqaliş va bir joydan ikkinçi joyga köçiş qonuniyatlarini örganuvçi fan. G. terminini fanga dastlab şveysariyalik kimyogar K. F. Şyonbeyn kiritgan (1838). G. 20-a. boşlanişida geol. va kimyo fanlari tutaşgan joyda vujudga keddi. V. I. Vernadskiy (Rossiya), V. M. Goldşmidt (Norvegiya), A. Ye. Fersman (Rossiya) G.ning asosçilari xisoblanadi. 20-a.ning 1 -yarmida ötkazilgan i. t. işlari natijasida G. mustaqil fanga aylandi. G. böyiça birinçi yirik ilmiy axborotlar töplami amerikalik olim F. U. Klark tomonidan bajarilgan. Örta Osiyo olimlaridan H. M. Abdullayev, O. M.Akramxöjayev, H. N.Boymuhamedov, I. Hamroboyev, A. S. Uklonskiy, K. I. Satpayev, S. T. Badalov va b. G.ni yanada rivojlantirdilar. Olib borilgan i. t. işlari natijasida G.ning yangi tarmoklari — kosmogeo-kimyo, radiogeokimyo, biogeokimyo, analitik G., fizik G., gidrogeokimyo, litosfera G.si, organik G., litogenez G., izotoplar G.si, tabiiy jarayonlar G.si, nodir elementlar G.si va b. vujudga keldi. G.ning bu sohalari foydali qazilmalarni izlaşda nazariy asoslardan xisoblanadi. G. metodlari geologik metodlar b-n birgalikda işlatiladi. G. okeanşunoslik, biol., tuproqşunoslik va b. fanlarning ma'lumotlaridan keng miqyosda foydalanadi. Quyoş, Oy, yulduzlar, meteoritlar va b. sayyoralar kabi Yer ham yuzdan ortiq kimyoviy element va ularning izotoplaridan taşkil topgan. Elementlar Yerdagi jinslarda tarqalişi, ion va izotoplari xususiyati va taşqi elektron qobiğining tuzilişiga qarab atmofil (atom holida uçraşi), siderofil (temir va temir guruhi elementlari), xalkofil (oltingugurt va margimuş b-n), lofil (kislorodli), biofil (organik moddalar b-n), gidrofil (suvda eruvçan), neytral (sof holda), galogen o fi l (xlor va yod b-n) guruhlariga bölinadi. Amerika olimlari Oydagi toğ jinsida oz mikdorda Ai, Cd, Zn, Ag, Br, Bi, Te, So, Si, Ga, Pd, Rb, Cs kimyoviy elementlari borligini radiokimyoviy neytron-aktivatsiya usuli b-n aniqlaşgan. Bularning tarqaliş qonuniyatlari Yer kurrasining içki va taşqi tuzilişi b-n çambarças boğliq. Yer kurrasi bir neça qavat — geosferalardan iborat: 1) taşqi qavat — atmosfera; 2) gidrosfera; 3) biosfera; 4) litosfera — qattiq jinslar. Atmosfera tarkibidagi karbonat angidridi (C02) boşqa elementlar b-n birikib, karbonat jinslarni va minerallarni hosil qilgan. Biosferada geokimyoviy jarayonlar tirik organizmlarning bevosita iştirokida böladi. Natijada turli xil foydali qazilmalar (neft, gaz, toşkömir, ohaktoş, diatomitlar, oltingugurt, gips, fosforit, temir, marganets va b.) hosil bölgan. Toğ jinslarining nuraşida ham mikroorganizmlar qatnaşadi. Litosfera, mantiya va Yer yadrosi kimyoviy tarkibi, ularda buladigan kimyoviy, geokimyoviy va geofizik jarayonlariga qarab bir-biridan farklanadi. Yer kurrasining örtaça tarkibini asosan elementlarning davriy sistemasidagi 16 element Ğe(39,75%), O2(27,71%), Si( 14,58%) va b. taşkil etadi. Boşqa elementlar 0,2—0,5% ga teng. Kimyoviy elementlarning Yer pusti toğ jinslaridagi örtaça miqdori (klarki) ni aniqlaş foydali qazilmalarni izlab topişda muhim ahamiyatga ega. Ba'zi bir metallar (qörğoşin, simob, mis, oltin va b.) juda oz miqdorda bölsa ham ma'lum şaroitda bir joyga töplanib, konlar hosil qiliş xususiyatiga ega. Ayrim elementlar (vismut, reniy, kadmiy va b.) mustaqil ruda koni hosil qilmaydi. Ular volfram, molibden, rux rudalarida aralaşma holida uçraydi. Bunday rudalar mexanik birikma va sof element yoki izomorf şaklida böladi. Geokimyoviy qonuniyatlarni biliş odamlarning i.ç. amaliyotida, atrof muhitni himoya qiliş va qöriqlaşda ahamiyati muhim. Geografiya fanida ham geokimyoviy yönaliş — landşaft geokimyosi rivojlanmoqda. G. sohasidagi i. t. işlari xorijda (AQŞ, Rossiya, Ukraina) va Özbekistonda Geol. va geofizika in-tida, Geol. va mineral resurslar Davlat qömitasidagi ayrim geokimyo partiyalarida, neft va gaz konlari geol. si va razvedka kiliş, gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi in-tlarida va oliy öquv yurtlaridagi maxsus lab.larda bajarilmoqda. Bu işlar natijasida Örta Osiyo va Qozoğistonda polimetall, mis va uran konlari topildi. Jumladan, Özbekistonda Olmaliq, Muruntov, Quşbuloq, Qizil olma va b. konlar. Bu konlarda asosiy elementlar (Ai, Si, Mo) dan taşqari nodir elementlar (Os, Re, Jr, Se, Ta, Tl va b.) qöşimça holda uçraydi. Qahhor Örinboyev, Stepan Vadalov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕОКИМЁ (гео... ва кимё) — Ернинг кимёвий таркиби, кимёвий элементлар ва уларнинг барқарор изотопларининг Ер ва турли геосфераларда тарқалиш ва бир жойдан иккинчи жойга кўчиш қонуниятларини ўрганувчи фан. Г. терминини фанга дастлаб швейцариялик кимёгар К. Ф. Шёнбейн киритган (1838). Г. 20-а. бошланишида геол. ва кимё фанлари туташган жойда вужудга кедди. В. И. Вернадский (Россия), В. М. Гольдшмидт (Норвегия), А. Е. Ферсман (Россия) Г.нинг асосчилари хисобланади. 20-а.нинг 1 -ярмида ўтказилган и. т. ишлари натижасида Г. мустақил фанга айланди. Г. бўйича биринчи йирик илмий ахборотлар тўплами америкалик олим Ф. У. Кларк томонидан бажарилган. Ўрта Осиё олимларидан Ҳ. М. Абдуллаев, О. М.Акрамхўжаев, Ҳ. Н.Боймуҳамедов, И. Ҳамробоев, А. С. Уклонский, К. И. Сатпаев, С. Т. Бадалов ва б. Г.ни янада ривожлантирдилар. Олиб борилган и. т. ишлари натижасида Г.нинг янги тармоклари — космогео-кимё, радиогеокимё, биогеокимё, аналитик Г., физик Г., гидрогеокимё, литосфера Г.си, органик Г., литогенез Г., изотоплар Г.си, табиий жараёнлар Г.си, нодир элементлар Г.си ва б. вужудга келди. Г.нинг бу соҳалари фойдали қазилмаларни излашда назарий асослардан хисобланади. Г. методлари геологик методлар б-н биргаликда ишлатилади. Г. океаншунослик, биол., тупроқшунослик ва б. фанларнинг маълумотларидан кенг миқёсда фойдаланади. Қуёш, Ой, юлдузлар, метеоритлар ва б. сайёралар каби Ер ҳам юздан ортиқ кимёвий элемент ва уларнинг изотопларидан ташкил топган. Элементлар Ердаги жинсларда тарқалиши, ион ва изотоплари хусусияти ва ташқи электрон қобиғининг тузилишига қараб атмофил (атом ҳолида учраши), сидерофил (темир ва темир гуруҳи элементлари), халькофил (олтингугурт ва маргимуш б-н), лофил (кислородли), биофил (органик моддалар б-н), гидрофил (сувда эрувчан), нейтрал (соф ҳолда), галоген о фи л (хлор ва йод б-н) гуруҳларига бўлинади. Америка олимлари Ойдаги тоғ жинсида оз микдорда Аи, Cd, Zn, Ag, Br, Bi, Те, Со, Си, Ga, Pd, Rb, Cs кимёвий элементлари борлигини радиокимёвий нейтрон-активация усули б-н аниқлашган. Буларнинг тарқалиш қонуниятлари Ер куррасининг ички ва ташқи тузилиши б-н чамбарчас боғлиқ. Ер курраси бир неча қават — геосфералардан иборат: 1) ташқи қават — атмосфера; 2) гидросфера; 3) биосфера; 4) литосфера — қаттиқ жинслар. Атмосфера таркибидаги карбонат ангидриди (С02) бошқа элементлар б-н бирикиб, карбонат жинсларни ва минералларни ҳосил қилган. Биосферада геокимёвий жараёнлар тирик организмларнинг бевосита иштирокида бўлади. Натижада турли хил фойдали қазилмалар (нефть, газ, тошкўмир, оҳактош, диатомитлар, олтингугурт, гипс, фосфорит, темир, марганец ва б.) ҳосил бўлган. Тоғ жинсларининг нурашида ҳам микроорганизмлар қатнашади. Литосфера, мантия ва Ер ядроси кимёвий таркиби, уларда буладиган кимёвий, геокимёвий ва геофизик жараёнларига қараб бир-биридан фаркланади. Ер куррасининг ўртача таркибини асосан элементларнинг даврий системасидаги 16 элемент Ғе(39,75%), О2(27,71%), Si( 14,58%) ва б. ташкил этади. Бошқа элементлар 0,2—0,5% га тенг. Кимёвий элементларнинг Ер пусти тоғ жинсларидаги ўртача миқдори (кларки) ни аниқлаш фойдали қазилмаларни излаб топишда муҳим аҳамиятга эга. Баъзи бир металлар (қўрғошин, симоб, мис, олтин ва б.) жуда оз миқдорда бўлса ҳам маълум шароитда бир жойга тўпланиб, конлар ҳосил қилиш хусусиятига эга. Айрим элементлар (висмут, рений, кадмий ва б.) мустақил руда кони ҳосил қилмайди. Улар вольфрам, молибден, рух рудаларида аралашма ҳолида учрайди. Бундай рудалар механик бирикма ва соф элемент ёки изоморф шаклида бўлади. Геокимёвий қонуниятларни билиш одамларнинг и.ч. амалиётида, атроф муҳитни ҳимоя қилиш ва қўриқлашда аҳамияти муҳим. География фанида ҳам геокимёвий йўналиш — ландшафт геокимёси ривожланмоқда. Г. соҳасидаги и. т. ишлари хорижда (АҚШ, Россия, Украина) ва Ўзбекистонда Геол. ва геофизика ин-тида, Геол. ва минерал ресурслар Давлат қўмитасидаги айрим геокимё партияларида, нефть ва газ конлари геол. си ва разведка килиш, гидрогеология ва муҳандислик геологияси ин-тларида ва олий ўқув юртларидаги махсус лаб.ларда бажарилмоқда. Бу ишлар натижасида Ўрта Осиё ва Қозоғистонда полиметалл, мис ва уран конлари топилди. Жумладан, Ўзбекистонда Олмалиқ, Мурунтов, Қушбулоқ, Қизил олма ва б. конлар. Бу конларда асосий элементлар (Аи, Си, Мо) дан ташқари нодир элементлар (Os, Re, Jr, Se, Та, Tl ва б.) қўшимча ҳолда учрайди. Қаҳҳор Ўринбоев, Степан Вадалов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.