Geokimyoviy jarayonlar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 197-b. — ziyouz.com
Geokimyoviy jarayonlar - toğ jinslari, minerallar, şuningdek ularni hosil qilgan eritma va qorişmalarning kimyoviy tarkibini özgariş jarayonlari. G. j. natijasida kimyoviy elementlar migratsiyasi (ba'zilarining yöqolişi, boşqalarining kelib qolişi va konsentratsiyalanişi), ularning valentlik nisbatini özgarişi sodir böladi. G. j. litosfera, gidrosfera va atmosferaning pastki qatlamlarida yaxşi örganilgan. Yerning yuqori mantiya sida buladigan G. j. töğrisida ma'lumotlar juda kam. Yerning quyi mantiya va yadrosidagi G. j. töğrisida faqat gipotezalar ma'lum. G. j. geologik tarix oldi, endogen, ekzogen va metamorfogen xillariga bölinadi. Geologik tarix oldi G. j. Yerning hosil bölişi b-n boğliq bölgan jarayonlarni qamrab olgan. Endogen G. j. magmaning Yer yuqori mantiyasidan kelib çiqişi, gazeizlanişi va turli kismlarga ajralişi b-n boşlanadi. Magmaning differeniiyasi natijasida undan turli tarkib va tuzilişli minerallar hosil böladi. Asosli va öta asosli magma soviganda undan birinçi navbatda temir, magniy, kalsiy, xrom, titan, platina va platina guruxining elementlari qattiq fazaga ötadi. Söngra öta asosli va asosli toğ jinslari va ular b-n birgalikda magnetit, xromit va b. rudali minerallar hosil böladi. Ekzogen G. j. Yerning yuza qismida kislorod iştirokida sodir böladi va toğ jinslari va ulardagi minerallarning nuraşini hammaturlari (parçalaniş, gidrotatsiyalaniş, karbonatlaniş va b.) ni öz içiga oladi. Ekzogen G. j. 10 xilga: tub gipergenez, pedogenez, singenez, diagenez, katagenez, galogenez, gidrogenez, mexanogenez, biogenez va texnogenezga bölinadi. Ba'zi elementlarning hosil bulişi uçun alohida G. j. bölişi şart. Mas, galogenez jarayoni — kaliy, natriy, magniy, xlor sulfata; biogenez — uglerod, azot, fosfor, yod, brom, oltingugurtning paydo bulişida muhim rol uynaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕОКИМЁВИЙ ЖАРАЁНЛАР - тоғ жинслари, минераллар, шунингдек уларни ҳосил қилган эритма ва қоришмаларнинг кимёвий таркибини ўзгариш жараёнлари. Г. ж. натижасида кимёвий элементлар миграцияси (баъзиларининг йўқолиши, бошқаларининг келиб қолиши ва концентрацияланиши), уларнинг валентлик нисбатини ўзгариши содир бўлади. Г. ж. литосфера, гидросфера ва атмосферанинг пастки қатламларида яхши ўрганилган. Ернинг юқори мантия сида буладиган Г. ж. тўғрисида маълумотлар жуда кам. Ернинг қуйи мантия ва ядросидаги Г. ж. тўғрисида фақат гипотезалар маълум. Г. ж. геологик тарих олди, эндоген, экзоген ва метаморфоген хилларига бўлинади. Геологик тарих олди Г. ж. Ернинг ҳосил бўлиши б-н боғлиқ бўлган жараёнларни қамраб олган. Эндоген Г. ж. магманинг Ер юқори мантиясидан келиб чиқиши, газеизланиши ва турли кисмларга ажралиши б-н бошланади. Магманинг дифферениияси натижасида ундан турли таркиб ва тузилишли минераллар ҳосил бўлади. Асосли ва ўта асосли магма совиганда ундан биринчи навбатда темир, магний, кальций, хром, титан, платина ва платина гурухининг элементлари қаттиқ фазага ўтади. Сўнгра ўта асосли ва асосли тоғ жинслари ва улар б-н биргаликда магнетит, хромит ва б. рудали минераллар ҳосил бўлади. Экзоген Г. ж. Ернинг юза қисмида кислород иштирокида содир бўлади ва тоғ жинслари ва улардаги минералларнинг нурашини ҳамматурлари (парчаланиш, гидротацияланиш, карбонатланиш ва б.) ни ўз ичига олади. Экзоген Г. ж. 10 хилга: туб гипергенез, педогенез, сингенез, диагенез, катагенез, галогенез, гидрогенез, механогенез, биогенез ва техногенезга бўлинади. Баъзи элементларнинг ҳосил булиши учун алоҳида Г. ж. бўлиши шарт. Мас, галогенез жараёни — калий, натрий, магний, хлор сульфата; биогенез — углерод, азот, фосфор, йод, бром, олтингугуртнинг пайдо булишида муҳим роль уйнайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.