Geokimyoviy qidiriş
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 198–199-b. — ziyouz.com
Geokimyoviy qidiriş - litosfera, gidrosfera, atmosfera va biosferada kimyoviy elementlarning tarqaliş qonuniyatlarini örganişga asoslangan foydali qazilma konlarini topiş metodlari. Geologik qidiriş maqsadida örganilayotgan moddalarning xususiyatiga köra G. q. litokimyoviy, gidrokimyoviy, atmokimyoviy (gazli) va biokimyoviy metodlarga bölinadi. Toğ jinslari, tuproq, tabiiy suvlar, Yer atmosferasi va ösimliklarda kimyoviy elementlarning konlardan uzoqlaşgan joylardagi örtaça miqsori (klark soniga yaqin) geokimyoviy muhitni anglatadi. Foydali qazilma koni yakinida kimyoviy elementlarning mikdori köp bölib, geokimyoviy anomaliyani hosil qiladi. Geokimyoviy anomaliyalar konlar hosil bulişida vujudga kelgan birlamçi va ularning yemirilişidan hosil bölgan va ikkilamçi elementlar soçiliş doirasidan iborat bölib, kon borligidan darak beradi. G. q. tekşirilayotgan joydagi toğ jinslaridan ma'lum tartib buyiça namunalar olib, ulardagi elementlarni muntazam ravişda aniqlaş orqali bajariladi. G. q.dan rudali konlarni izlaşda köproq foydalaniladi. Bunda G. qlardan eng muhimi litokimyoviy syomka, ya'ni toğ jinslari va ularning nuragan mahsulotlaridan köplab namunalar olişga asoslangan. Bu metod asosida nodir metallar va oltinning köp konlari topilgan. Gidrokimyoviy metod yer usti va osti tabiiy suvlaridan quruq çökindi hosil qilib, keyinçalik uni spektral yoki kimyoviy analiz qilib tarkibini örganişga asoslangan. Atmokimyoviy metod uglevodorodli gazlar miqdorini tuproqdagi havoda yoki toğ jinslari namunasida aniqlaşga möljallangan. Biokimyoviy metod ösimliklarning kimyoviy tarkibini ulardan kul hosil qilib tekşirişdan iborat. G. q. natijasida foydali qazilma konlarining element-indikatorlari miqdorini tasvirlovçi xarita va çizmalar tuziladi. Ular asosida geologik ma'lumotlarni inobatga olib aniqlangan geokimyoviy anomaliyalari talqin qilinadi. G. q. metodlarini rivojlanişida Özbekistonda S. T. Badalov, R. Tolipovlar uz hissalarini qöşdilar. Siyrak va nodir elementlar konlarini qidirişda G. q.dan keng foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕОКИМЁВИЙ ҚИДИРИШ - литосфера, гидросфера, атмосфера ва биосферада кимёвий элементларнинг тарқалиш қонуниятларини ўрганишга асосланган фойдали қазилма конларини топиш методлари. Геологик қидириш мақсадида ўрганилаётган моддаларнинг хусусиятига кўра Г. қ. литокимёвий, гидрокимёвий, атмокимёвий (газли) ва биокимёвий методларга бўлинади. Тоғ жинслари, тупроқ, табиий сувлар, Ер атмосфераси ва ўсимликларда кимёвий элементларнинг конлардан узоқлашган жойлардаги ўртача миқцори (кларк сонига яқин) геокимёвий муҳитни англатади. Фойдали қазилма кони якинида кимёвий элементларнинг микдори кўп бўлиб, геокимёвий аномалияни ҳосил қилади. Геокимёвий аномалиялар конлар ҳосил булишида вужудга келган бирламчи ва уларнинг емирилишидан ҳосил бўлган ва иккиламчи элементлар сочилиш доирасидан иборат бўлиб, кон борлигидан дарак беради. Г. қ. текширилаётган жойдаги тоғ жинсларидан маълум тартиб буйича намуналар олиб, улардаги элементларни мунтазам равишда аниқлаш орқали бажарилади. Г. қ.дан рудали конларни излашда кўпроқ фойдаланилади. Бунда Г. қлардан энг муҳими литокимёвий съёмка, яъни тоғ жинслари ва уларнинг нураган маҳсулотларидан кўплаб намуналар олишга асосланган. Бу метод асосида нодир металлар ва олтиннинг кўп конлари топилган. Гидрокимёвий метод ер усти ва ости табиий сувларидан қуруқ чўкинди ҳосил қилиб, кейинчалик уни спектрал ёки кимёвий анализ қилиб таркибини ўрганишга асосланган. Атмокимёвий метод углеводородли газлар миқдорини тупроқдаги ҳавода ёки тоғ жинслари намунасида аниқлашга мўлжалланган. Биокимёвий метод ўсимликларнинг кимёвий таркибини улардан кул ҳосил қилиб текширишдан иборат. Г. қ. натижасида фойдали қазилма конларининг элемент-индикаторлари миқдорини тасвирловчи харита ва чизмалар тузилади. Улар асосида геологик маълумотларни инобатга олиб аниқланган геокимёвий аномалиялари талқин қилинади. Г. қ. методларини ривожланишида Ўзбекистонда С. Т. Бадалов, Р. Толиповлар уз ҳиссаларини қўшдилар. Сийрак ва нодир элементлар конларини қидиришда Г. қ.дан кенг фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.