Geokimyoviy sikllar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 198-b. — ziyouz.com
Geokimyoviy sikllar - tadrijiy keçadigan kimyoviy jarayonlar majmui. G. s.da kimyoviy elementlar bir qança migratsiyadan keyin, turli fizik-kimyoviy qayta özgarişlarda minerallar hosil qilib iştirok etadi, izotop tarkibini özgartirib, dastlabki holiga qaytadi. «G. s.» termini rus olimi A. Ye. Fersman tomonidan 1922 yda taklif etilgan. 1927 y.da V. I. Vernadskiy Yer pöstidagi köpgina kimyoviy elementlarning G. s.da iştirok etişini «Geoximiya oçerklari» asarida asoslab berdi. U Yer pöstining turli zonalarida birikma, molekula va kristallar hosil qilib, bir şakldan ikkinçi şaklga ötib, aylanib yuradigan vodorod, bor, azot, kislorod, natriy, magniy, alyuminiy kabi 40 dan ortiq kimyoviy elementlarni G. s. hosil qiluvçi elementlar guruhiga kiritdi. Geokimyoviy tadqiqotlar asosida G. s.ning barça bosqiçlari uçun yuqoridagi kimyoviy elementlardan ba'zilari (N, CI, N, O, S, R, S, K, Na) xarakterli ekanligi, boşkalari esa faqat geosfera, litosfera, gidrosfera va atmosfera G. i.ni hosil qilişi mumkinligi isbotlandi. Sönggi yillarda fizik va kimyoviy xususiyatlariga köra elementlar umumiy va xususiy G. s.da iştirok etişi aniqlandi. Xususiy G. s.da elementlar bitta zonada (geosfera), umumiy G. s.da esa Yer pöstining turli zonalarida birikma, molekula holida iştirok etadi. Bunday holat G. s.da faqat ayrim elementlar iştirok qilişini körsatadi va G. s. tuşunçasiga aniklik kiritdi, ya'ni geosferada elementlarning birikmalar töplamini hosil qiliş jarayoni G. s. deb yuritiladigan böldi. G. s. magmatik, postmagmatik, gipergen, çökindi jins hosil qiladigan erta va keçki diagenez va metamorfik jarayonlarni öz içiga oladi. G. s. alohida kimyoviy elementlar uçun ham kuzatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕОКИМЁВИЙ ЦИКЛЛАР - тадрижий кечадиган кимёвий жараёнлар мажмуи. Г. ц.да кимёвий элементлар бир қанча миграциядан кейин, турли физик-кимёвий қайта ўзгаришларда минераллар ҳосил қилиб иштирок этади, изотоп таркибини ўзгартириб, дастлабки ҳолига қайтади. «Г. ц.» термини рус олими А. Е. Ферсман томонидан 1922 йда таклиф этилган. 1927 й.да В. И. Вернадский Ер пўстидаги кўпгина кимёвий элементларнинг Г. ц.да иштирок этишини «Геохимия очерклари» асарида асослаб берди. У Ер пўстининг турли зоналарида бирикма, молекула ва кристаллар ҳосил қилиб, бир шаклдан иккинчи шаклга ўтиб, айланиб юрадиган водород, бор, азот, кислород, натрий, магний, алюминий каби 40 дан ортиқ кимёвий элементларни Г. ц. ҳосил қилувчи элементлар гуруҳига киритди. Геокимёвий тадқиқотлар асосида Г. ц.нинг барча босқичлари учун юқоридаги кимёвий элементлардан баъзилари (Н, CI, N, О, С, Р, S, К, Na) характерли эканлиги, бошкалари эса фақат геосфера, литосфера, гидросфера ва атмосфера Г. и.ни ҳосил қилиши мумкинлиги исботланди. Сўнгги йилларда физик ва кимёвий хусусиятларига кўра элементлар умумий ва хусусий Г. ц.да иштирок этиши аниқланди. Хусусий Г. ц.да элементлар битта зонада (геосфера), умумий Г. ц.да эса Ер пўстининг турли зоналарида бирикма, молекула ҳолида иштирок этади. Бундай ҳолат Г. ц.да фақат айрим элементлар иштирок қилишини кўрсатади ва Г. ц. тушунчасига аниклик киритди, яъни геосферада элементларнинг бирикмалар тўпламини ҳосил қилиш жараёни Г. ц. деб юритиладиган бўлди. Г. ц. магматик, постмагматик, гиперген, чўкинди жинс ҳосил қиладиган эрта ва кечки диагенез ва метаморфик жараёнларни ўз ичига олади. Г. ц. алоҳида кимёвий элементлар учун ҳам кузатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.