Geologik qidiriş
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 201-b. — ziyouz.com
Geologik qidiriş - foydali qazilma konlarini oçiş va istiqbolini aniqlaş uçun bajariladigan geologik, geokimyoviy va geofizik tadqiqotlar. G. q. geologik syomka b-n birga ötkaziladi. Şuningdek, avval bajarilgan geologik syomka materiallari asosida ham G. q. olib boriladi. Qidiriş ötkazilayotgan joylarda foydali qazilmalar borligi ehtimolini körsatuvçi yoki foydali qazilmalar joylaşişini başoratlovçi xaritalar keng kölamda işlatiladi. Foydali qazilma konlarining hosil bölişi şaroitlarining joy geol. sining ayrim unsurlari b-n boğlikligi G. q. işlarida muhim. Foydali qazilma konlari borligidan yoki konlar hosil bölişi imkoniyati mavjudligidan darak beruvçi turli geologik omillar, struktura elementlari va b. qidiriş belgilari deb yuritiladi. Stratigrafik, litologik, tektonik, petrografik, geokimyoviy, geomorfologik va b. qidiriş belgilari bor. Tub jinslarning oçiqligi darajasi, böş jinslar qoplamining qalinligi, joyning relyefi va b. geologik şaroitlarga qarab G. q.da maxsus dala va lab. işlari bajariladi. Yer ustida olib boriladigan geologik-mineralogik tadqiqotlar daryo toş bulaklari, muzlik valunlari va şlix metodlarini Uz içiga oladi. Antropogen böş yotqiziqlar b-n qoplangan joylarda muzlik valunlari, daryo şağallari, qiyalik soçmalaridan ruda bölaklari qidirib topilib, ularning tarqaliş şaroitlariga qarab ruda bölagi qaysi joydan keltirilganligi aniqlanadi. Şlix yuviş usulida daryo qumi va yon bağir böş yotqiziqlardan şlix namunasi olinib, maxsus novda yuvilib, oğir fraksiya (şlix)aa qimmatbaho minerallar (oltin, platina, qalay-toş, volframit, olmos va b.) aniqlanadi. Nazariy taxminlarga asoslanib çuqurlikda ruda konlari böliş ehtimoli bulgan joylarda G. q.da burği quduqlari goho çuqur şaxta va ştolnyalar kovlanadi. Geokimyoviy tadqiqotlar metallometrik, gidrokimyoviy, emanatsion, gazli, biogeokimyoviy va geobotanik syomkalar ötkazilib bajariladi. Geofizik tadqiqotlar toğ jinslari va foydali qazilmalarning bir qança fizik xossalarining bir-biridan farqini örganişga (mas, qayişqoqlik, magnitlilik, elektrötkazuvçanlik, ziçlik, radioaktivlik) asoslangan. Bunday tadqiqotlarda samolyot, vertolyot, Yer sun'iy yöldoşlaridan keng miqyosda foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕОЛОГИК ҚИДИРИШ - фойдали қазилма конларини очиш ва истиқболини аниқлаш учун бажариладиган геологик, геокимёвий ва геофизик тадқиқотлар. Г. қ. геологик съёмка б-н бирга ўтказилади. Шунингдек, аввал бажарилган геологик съёмка материаллари асосида ҳам Г. қ. олиб борилади. Қидириш ўтказилаётган жойларда фойдали қазилмалар борлиги эҳтимолини кўрсатувчи ёки фойдали қазилмалар жойлашишини башоратловчи хариталар кенг кўламда ишлатилади. Фойдали қазилма конларининг ҳосил бўлиши шароитларининг жой геол. сининг айрим унсурлари б-н боғликлиги Г. қ. ишларида муҳим. Фойдали қазилма конлари борлигидан ёки конлар ҳосил бўлиши имконияти мавжудлигидан дарак берувчи турли геологик омиллар, структура элементлари ва б. қидириш белгилари деб юритилади. Стратиграфик, литологик, тектоник, петрографик, геокимёвий, геоморфологик ва б. қидириш белгилари бор. Туб жинсларнинг очиқлиги даражаси, бўш жинслар қопламининг қалинлиги, жойнинг рельефи ва б. геологик шароитларга қараб Г. қ.да махсус дала ва лаб. ишлари бажарилади. Ер устида олиб бориладиган геологик-минералогик тадқиқотлар дарё тош булаклари, музлик валунлари ва шлих методларини Уз ичига олади. Антропоген бўш ётқизиқлар б-н қопланган жойларда музлик валунлари, дарё шағаллари, қиялик сочмаларидан руда бўлаклари қидириб топилиб, уларнинг тарқалиш шароитларига қараб руда бўлаги қайси жойдан келтирилганлиги аниқланади. Шлих ювиш усулида дарё қуми ва ён бағир бўш ётқизиқлардан шлих намунаси олиниб, махсус новда ювилиб, оғир фракция (шлих)аа қимматбаҳо минераллар (олтин, платина, қалай-тош, вольфрамит, олмос ва б.) аниқланади. Назарий тахминларга асосланиб чуқурликда руда конлари бўлиш эҳтимоли булган жойларда Г. қ.да бурғи қудуқлари гоҳо чуқур шахта ва штольнялар ковланади. Геокимёвий тадқиқотлар металлометрик, гидрокимёвий, эманацион, газли, биогеокимёвий ва геоботаник съёмкалар ўтказилиб бажарилади. Геофизик тадқиқотлар тоғ жинслари ва фойдали қазилмаларнинг бир қанча физик хоссаларининг бир-биридан фарқини ўрганишга (мас, қайишқоқлик, магнитлилик, электрўтказувчанлик, зичлик, радиоактивлик) асосланган. Бундай тадқиқотларда самолёт, вертолёт, Ер сунъий йўлдошларидан кенг миқёсда фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.