Geologiya

Geologiya (geo... va ...logiya) — Yer pösti va Yerning tuzilişi, tarkibi, harakatlari va rivojlaniş tarixi haqidagi fanlar majmui. G.ning dastlabki davri uzoq ötmişdan boşlanib toğ jinslari, minerallar, rudalar haqidagi ma'lumotlar b-n boğliq. G. terminini birinçi marta norvegiyalik olim M. P. Eşolt (1657) işlatgan. G.ning umumiy metodi qiyosiy-tarixiy metod bölib, ötmişni biliş, zamonaviy taraqqiyotni örganiş orqali böladi (k,.Aktualizm). 18-a. va 19-a boşlarida G. tabiatşunoslikning mustaqil tarmoğiga aylandi (xorijda U. Smit, A. G. Verner, J. Getton, Ç. Layel, M. V. Lomonosov, V. M. Severgin). Hoz. G. bir neça tarmoqlardan iborat: stratigrafiya, tektonika, dinamik, dengiz geologiyasi, mineralogiya, petrografiya, litologiya va geokimyo, foydali qazilmalar G.sidan iborat. G. tabiiy geografiya, geofizika («qattiq» Yer fizikasi), kristallografiya, paleontologiya va b. fanlar b-n yaqindan boğliq. Amaliy ahamiyatga ega bölganlari: gidrogeologiya, muhandislik geologiyasi, geokriologiya va b. Şuningdek, boşqa tabiiy fanlar bilan tutaşgan joyida tarkib topgan yangi yönalişlar — petrokimyo, petrofizika, tektonofizika va b. G.ning alohida tarmoqlarini taşkil etadi. G.da 3 asosiy yönaliş mavjud: tavsifiy G. — minerallar, toğ jinslari, ularning tarkibi va yotiş şaklini örganadi; dinamik G.— geologik jarayonlar va ular evolkşiyasini tadqiq qiladi; tarixiy G. va geoxronologiya — Yer pusti rivojlanişining izçilligini ö r g a n a d i . G. Yer yuzasida (yoki oz çuqurlikda) böladigan jarayonlarni örganişda tabiiy geOgr. fanlari (geomorfologiya, glyatsiologiya, iqlimşunoslik, gidrologiya, okeanşunoslik va b.) yutuqlaridan foydalanadi; çuqurlikdagi jarayonlar, radiologik yoşni aniqlaşda, geologik kddiruv va razvedkada geokimyo va geofizika metodlari qöllaniladi («qattiq» Yer fizikasi, seysmologiya b-n birga). G. fan sifatida odamlarning amaliy faoliyati negizida tarkib topdi va rivojlandi. Uzoq ötmişda odamlar temir, mis, oltin kabi sof metallar qatori qalay, mis birikmalariga boy rudalarni ham topa bilganlar. Şuningdek, ular Yerning, toğ jinslarining hosil bölişi, quruqlik va dengizlarning tarqaliş masalalarini hal etişga ham uringanlar. Yunon faylasufi Fales atrofdagi hamma narsalar suvdan hosil bölgan va söngra qaytadan suvga aylangan deb hisoblagan. Mil. av. 6—5-a.larda toğ tepalarida dengiz mollyuskalarining toşqotgan çiğanoqlari topilganda. Strabon (mil. av. 63 y. — mil. 1-a. ning 20-y.lari) Yer doimiy özgarişda, harakatda bölib goho kötarilgan, natijada orol va qit'alar hosil bölgan, goh qaytadan çökkan, degan fikr yuritgan. 18-a.ning 2-yarmida G. fan bölib şakllandi. Rus olimi M. V. Lomonosov «Yer qatlamlari haqida» (1763) asarida tabiatiing qonuniy evolyutsiyasi ğoyasini olğa surdi. Şotland geologi J. Getton «Yer nazariyasi» (1788) kitobida Yer tarixini davriy ravişda bir kontinentning yöq bölişi va yangi kontinentning vujudga kelişining töxtovsiz takrorlanuvçi sikllaridan iborat deb tasvirlagan. 18-a.ning oxiri — 19-a.ning boşida U. Smit, J. Kyuvye, P. S. Pallas, D. I. Sokolovlar stratigrafiya va geologik yilnomaga asos soldilar. M. V. Lomonosov va K. Goff (19-a.ning 1-yarmi) aktualizm prinsipini işlab çiqdilar. G. nazariy asoslarining keyinçalik rivojlani-şi 1829 y.da Eli de Bomon yaratgan kontraksiya nazariyasi (bu nazariyaga köra tektonik harakatlarning sababçisi Yer yadrosining qisqarişi bölgan) va amerika olimi J. Xoll (1811—98) tomonidan işlab çiqilgan geosinklinallyar töğrisidagi ta'limot asosida böldi. 1930-y.larda G.dan neft va gaz geol.si mustaqil soha bölib ajralib çikdi. Bu sohaning asosçisi I. M. Gubkin neft va gaz konlarining organik yöl b-n paydo bölişi töğrisida yangi gipoteza yaratdi va natijada Volga-Ural oraliğida «Ikkinçi Boku» neft koni topiddi. Özbekistan hududida foydali qazilmalarni izlab topiş va örganiş juda qadim vaqtlardan boşlangan. Geologik izlanişlar örta osiyolik olimlar — Xorazmiy, Farğoniy, Forobiy, Ibn Sino, Abu Rayhon Beruniylarning asarlarida öz aksini topgan. Minerallar va ularning tasnifiga Abu Ali ibn Sino ham köp ahamiyat bergan. Uning «Şifo kitobi» asarida toşlar, avvalo, mayda gil çökindilarining bir-biriga yopişuvi, söngra qotişi tufayli paydo bölganligi ta'kidlanadi. U osmondan tuşgan toş (meteorit)lar haqida ham öz fikrini aytgan. Ibn Sino toğ hosil böliş va zilzilalar sababini tuşuntirib, quruqliklar bir neça bor dengiz b-n almaşinib turganligini ta'kidlaydi. Beruniyning minerallar haqidagi asarlari ayniqsa katta ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. U «Mineralogiya», «Kimmatbaho toşlarni örganiş uçun ma'lumotlar töplami» kabi asarlarida 50 dan ortiq mineral va ma'dan: oltin, kumuş, mis, temir, qalay, margimuş va ayrim mis qotişmalari va b. töğrisida ma'lumot berib, Movarounnahrda qanday konlar borligini aytgan. Minerallarni qattiqligi, s. of. kabi fizik xossalarini örgangan. Yerning yoşini aniqlaşda ham olimning hissasi bor. Örta Osiyo hududini rejali ravişda urganiş I. V. Muşketov faoliyati b-n boğliq (19-a.). U Örta Osiyoning töliq, haqiqiy ilmiy geologik va tektonik sxemasini tuzdi. 20-a. boşlarida K. I. Bogdanoviç, V. N. Veber, D. V. Nalivkin, V. A. Obruçev va b. tadqiqot işlari olib borişgan. Özbekistonda geologik tadqiqotlar olib boriş 1920-y.lardan keyin jadallaşdi. Örta Osiyo davlat un-ti (Toşkent)ning fizikamatematika f-tida geolog olimlar O. K. Lange, M. M. Protodyakonov, A. S. Uklonskiy, V. G. Muxin, N. F. Bezobrazovalar rahbarligida geolog mutaxassislar bölimi taşkil etildi. 1920-y.lar örtalaridan geologik tadqiqot işlari markaziy geol. taşkilotlaridan taşqari joylardagi muassasalarda ham olib borildi. Özbekistonda geol. xizmati taşkil etildi. 1928 y.da Toşkentda geologlarning syezdi çaqirildi. Syezd Örta Osiyoda olib borilgan geologik tadqiqotlarga yakun yasadi. Syezdda Örta Osiyoning kumir, neft, oltingugurt, rangli metallar, nodir metallarga boy ekanligi e'tirof etildi. 1930—40 y.larda regional G.ga oid işlar qilindi va ayrim kon va r-nlar mukammal tekşirildi. 1931 y.da Örta Osiyo davlat un-ti huzurida Örta Osiyo geol. va qidiruv boşqarmasi taşkil kilinib, 1933 y.da Örta Osiyo industriya in-tining kon f-tiga aylantirildi. 1932 y.da Fanlar qömitasi tuzildi. Uning qoşida gidrogeologiya va muhandislik geol. yasi, geol. va mineralogiya sektorlari işlay boşladi. 1937 y.da Özbekistonda geologiya i. t. instituti taşkil etildi, natijada geol.ning deyarli hamma sohalari böyiça yuqori malakali olimlar yetiştiriş imkoniyati yaratildi va i.t. işlari avj oldi. Öşa yili Özbekistonning mayda masştabli geologik xaritasi va unga oid uç jildli «Özbekiston geologiyasi» asari (1937-39), şuningdek Özbekistonning mineral xom aşyo boyliklarini tadqiq qilinişiga bağişlangan yirik ilmiy asarlar naşr etildi. A. V. Korolevning «Olmaliqning strukturasi va metallogeniyasi», V. N. Nasledovning «Ğarbiy Tyanşan va Özbekiston metallogeniyasining asosiy belgilari» va b. ilmiy asarlarida Örta Osiyo rudali r-nlarining geologik tuzilişi va ruda konlari tasvirlab berildi. H. M. Abdumasv «Örta Osiyoning şeyelitli skarn konlari» (1947) ilmiy asarida şeyelitli skarnlar, ularning istiqbollari haqida yangi nazariyani olğa surdi. Uning rahbarligida otqindi jinslar b-n rudali konlarning genetik boğliqligi haqidagi muammo ustida iş olib borildi. Bu tadqiqotlarga H. M. Abdullayev «Rudalanişning granitoid intruzivlar b-n genetik boğlikligi» asarida yakun yasadi. Bu asar Özbekistonda birinçi bölib Davlat mukofotiga sazovor böldi (1959). Olimning ilmiy fikrlarini Özbekistan FAning akad.lari H. N. Boymuhamedov, I. H. Hamroboyev, H. A. Akbarov, muxbir a'zolari E. M. Isamuhamedov va prof.lar Q. L. Boboyev, I.M. Mirxöjayev, R. A. Musin va b. yanada rivojlantirdilar. Ular Yerning çuqur qatlamlarida sodir böladigan jarayonlar b-n genetik bogliq bölgan endogen konlarni vertikal zonalar böylab joylaşişi haqidagi nazariyani işlab çikdilar. Bu nazariya asosida Uzbekistonning metallogenik xaritasi tuzildi. 1960-y.lardan Özbekistonda geologik tadqiqotlar atrofliça olib borildi. Petrometallogenik tadqiqotlar (H. M. Abdullayev, I. H. Hamroboyev, E. M. Isamuhamedov, H. N. Boymuhamedov, Q. L. Boboyev, T. Ş. Şoyoqubov, T. N. Dolimov), mineral geokimyoviy tadqiqotlar (A. S. Uklonskiy, 3. M. Protodyakonov, S. T. Badalov), litologik, gidrogeologik (V. I. Popov, N. P. Petrov, O. M. Akramxöjayev, A. G. Boboyev, V. I. Troitskiy), gidrogeologik (X. T. Tölaganov, M. M. Krilov, N. A. Kenesarin, N. N. Tojiboyev, S. Ş. Mirzayev), muhandislik geol. si (F. O. Mavlonov), geofizika (Ye. M. Butovskaya, V. I. Ulomov, F. Zunnunov va b.), geotektonika va regional geologiya va b. tadqiqotlar (M. A. Ahmadjonov, O. M. Borisov), seysmologiya tadqiqotlari, metamorfizm tadqiqotlari (I. M. Mirxöjayev) keng kölamda olib borildi, respublikada köp oltin, gaz va neft konlari topildi. Keyingi paytlarda Özbekistan geolog olimlari tomonidan Tyanşan toğlarining Ural toglari b-n genetik boğliqligi töğrisidagi fikr olğa surildi. Bu muammoning ijobiy hal qilinişi b-n Tyanşan toğlarida Uralga xos metall konlarini qidiriş maqsadga muvofiq böladi, toğ tizmalari orasida joylaşgan çöllarning bağrida turli metall konlarini qidirib topiş istiqbollarini kengaytiradi. Qizilqumda va Sulton Uvays toğlarida Ural toğlariga xos oltin, temir, nikel kabi konlarning oçilişi yuqoridagi muammoni ijobiy hal qilişga olib k ye l m o q d a . Özbekistan geol.sini örganiş, turli masştabdagi maxsus geologik xaritalar tuzilganliga, mineral xom aşyo konlarining oçilişi, ularni razvedka qilib va i. ç.ga topşirilganligi Özbekiston Geologiya va mineral resurslari davlat qömitasi geolog mutaxassislari olib borgan işlarining mahsulidir. Keyingi yillarda geolog olimlar okeanlar tubining tuzilişi, tarkibini örganişga kirişdilar. Okean tubidagi çökindi jinslar içida temir, marganets, polimetallar borligi, şuningdek okean qirğoqlarida tuz çökindilari va ular b-n neft va gaz qatlamlari boğliq ekanligi ma'lum böldi. Okean tubida tarqalgan jinslarning tarkibiy tuzilişi va ularning hosil böliş payti va şaroitlari mukammal örganildi. Olingan ma'lumotlar asosida okean tubining tobora kengayib borayotganligi haqida yangi gipoteza işlab çiqildi. Özbek geol. maktabi respublikada ham, undan taşqarida ham geol.ga oid ilmiy i. ç. vazifalarini muvaffaqiyatli hal qilgan köplab maşhur geolog olimlarni yetiştirdi (H. M. Abdullayev, O. M. Akramxöjayev, H. N. Boymuhamedov, N. P. Vasilkovskiy, V. G. Garkovets, E. M. Isamuhamedov, N. A. Kenesarin, A. V. Korolev, Ğ. O. Mavlonov va b.). Hoz. paytda geol.ning paleontologiya va stratigrafiya, dinamik geol., petrologiya, paleogeografiya, tektonika, geofizika, mineralogiya va b. sohalari böyiça i. t. işlari UzR Davlat Geologiya va mineral resurslar qömitasi tasarrufidagi ilmiy tadqiqot in-tlarida, Özbekiston FA Geologiya va geofizika in-tida hamda UzMU va ToşDUda bajarilmoqda. Ad.: Abdullayev X. M., Sobr. soç., t. 1—7, T., 1964-69; Akramxodjayev A. M ., Litologiya neftegazonosnix melovix otlojeniy Ferganskoy depressii, T., 1960; Obruçev V. A., Geologiya asarlari, T., 1955; Endogenniye rudniye formatsii Özbekistana, T., 1968; Geologiya gazovix mestorojdeniy Özbekistana, T., 1971. Muxtor Ahmadjonov.