Geologiya va geofizika instituti
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 204–205-b. — ziyouz.com
Geologiya va geofizika instituti - Özbekiston FA H. M. Abdullayev nomidagi Geologiya va geofizika instituti — Özbekistondagi yirik i. t. muassasalardan biri. 1937 y. Özbekiston XKS qoşidagi Özbekiston fanlar komiteta (1943 y.dan, UzFA)ning geol. va mineral resurslar i. t. sektorlarining gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi negizida Toşkent ş.da taşkil etilgan. 1959 y.da in-tdan Neft va gaz konlari geol.si va razvedkasi, 1960 y.da Gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi in-tlari ajralib çikdi. 1962 y.da institutga H. M. Abdullayev nomi berilgan. 1966 y.da in-tning seysmologiya bölimi asosida Özbekiston FA Seysmologiya i. t. instituta taşkil etildi. In-tning ilmiy yönalişlarini belgilaşda Özbekiston FA akad.lari H. M. Abdullayev, A. S. Uklonskiy, Ğ. O. Mavlonov, V. I. Popov, I. Hamroboyev, O. M. Akramxöjayev, F. A. Usmonov, T. N. Dolimos, muxbir a'zolari E. M. Isamuhamedov, A. V. Korolev, Ye. M. Butovskaya, O. M. Borisov; fan d-rlari M. O. Ahmadjonov, S. T. Badalov, Q. L. Boboyev, N. P. Vasilkovskiy, M. 3. Zokirov, P. V. Pankratyev, A. V. Pokrovskiy, R. A. Musin, M. I. Ismoilov, fan nomzodlari N. P. Petrov, A. A. Kreyter va b. salmoqli hissa qöşdilar. In-tdagi barça i. t.lar 11 lab.da olib boriladi. In-t Özbekistonda geol. fanining turli yönalişida olib borilgan fundamental tadqiqotlarning markazi bölib keldi. Xususan rudali konlarning tarqaliş qonuniyatlarini örganadigan fan — metallogeniyaning asosçilaridan biri H. M. Abdullayevning geol. fanining rivojlanişidagi xizmatlari beqiyos böldi. 1990-y.larda in-tda metallogeniyaning yangi yönalişi — statistik metallogeniyaga asos solindi. In-t Özbekiston va Urta Osiyoda tadqiqotlar böyiça muvofiqlaştiruvçi boş taşkilot hisoblanadi (Urta Osiyo petrografiya qömitasi taşkil etilgan). In-tda geol.ning termometriya (termobarokimyo), mutlaq geoxronologiya (izotoplar geologiyasi), biokimyo, eksperimental petrografiya va mineralogiya, matematik geol., mikromineralogiya, texnologik geokimyo kabi yangi yönalişlari taşkil qilindi. Yer pöstining çuqur qismlari va yuqori mantiyasini kompleks örganiş (I. H. Hamroboyev, Ye. M. Butovskaya) «Yuqori mantiya», «Pomir-Himolay loyihasi», «Litosfera» xalqaro dasturlari doirasida amalga oşirildi. Bu tadqiqotlar natijasida Örta Osiyoda Yer pöstining çuqur qismlari haqida dastlabki ma'lumotlar olindi. In-tda geol. fanining fundamental yönalişlari amaliyot b-n uzviy boğliq holda olib boriladi. Özbekistonda bir qança rudali maydonlar örganildi, is-tiqboli aniqlandi. Muruntov, Çarmiton, Kökpatos oltin konlari, Şovozsoy litiy koni oçildi. In-t Olmaliq, Navoiy va Marjonbuloq kon-metallurgiya k-tlarining texnologik liniyalari qurilişida iştirok etdi. 1990-y.larda in-tda mineral xom aşyolarni baholaş va qayta işlaş texnologiyalarini mineralogik-geokimyoviy asoslari böyiça yangi yönaliş taşkil qilindi. In-tda qariyb 170 xodim, jumladan Özbekistan FA akad., 16 fan dri va 34 fan nomzodi xizmat qiladi (2001). Bular orasida Özbekistonda xizmat körsatgan fan arboblari (I. H. Ham-roboyev, S. T. Badalov, Ye. M. Butovskaya, F. A. Usmonov), Özbekistonda xizmat körsatgan geologlar bor. In-tda olib borilgan i. t.lar 5 marta A. Beruniy nomidagi Özbekiston Davlat mukofo-ti b-n takdirlangan (1970, 1977, 1981, 1986, 1988). Ayni paytda in-tda xalqaro dastur böyiça ham i. t. işlari bajariladi. 12 mamlakat (AQŞ, Kanada, Xitoy va b.) b-n hamkorlikda Yer pösti çuqur qatlamlarining tuzilişi b-n metall konsentratsiyalarining özaro boğliqligi; Fransiyaning Grenobl un-ti olimlari b-n hamkorlikda neft-gazli hududlarda texnogen zilzilalarning vujudga keliş omillari va ularni başoratlaş; Germaniya (Bavariya yeri)dagi Bayryoyt un-ti b-n hamkorlikda muzliklarning iqlim, tuproq hosil bölişiga va ekologiya ta'siri muammolari ustida i. t. işlari bajarilmoqda. Abdujalil Ortiqov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕОЛОГИЯ ВА ГЕОФИЗИКА ИНСТИТУТИ - Ўзбекистон ФА Ҳ. М. Абдуллаев номидаги Геология ва геофизика институти — Ўзбекистондаги йирик и. т. муассасалардан бири. 1937 й. Ўзбекистон ХКС қошидаги Ўзбекистон фанлар комитета (1943 й.дан, УзФА)нинг геол. ва минерал ресурслар и. т. секторларининг гидрогеология ва муҳандислик геологияси негизида Тошкент ш.да ташкил этилган. 1959 й.да ин-тдан Нефть ва газ конлари геол.си ва разведкаси, 1960 й.да Гидрогеология ва муҳандислик геологияси ин-тлари ажралиб чикди. 1962 й.да институтга Ҳ. М. Абдуллаев номи берилган. 1966 й.да ин-тнинг сейсмология бўлими асосида Ўзбекистон ФА Сейсмология и. т. института ташкил этилди. Ин-тнинг илмий йўналишларини белгилашда Ўзбекистон ФА акад.лари Ҳ. М. Абдуллаев, А. С. Уклонский, Ғ. О. Мавлонов, В. И. Попов, И. Ҳамробоев, О. М. Акрамхўжаев, Ф. А. Усмонов, Т. Н. Долимос, мухбир аъзолари Э. М. Исамуҳамедов, А. В. Королев, Е. М. Бутовская, О. М. Борисов; фан д-рлари М. О. Аҳмаджонов, С. Т. Бадалов, Қ. Л. Бобоев, Н. П. Васильковский, М. 3. Зокиров, П. В. Панкратьев, А. В. Покровский, Р. А. Мусин, М. И. Исмоилов, фан номзодлари Н. П. Петров, А. А. Крейтер ва б. салмоқли ҳисса қўшдилар. Ин-тдаги барча и. т.лар 11 лаб.да олиб борилади. Ин-т Ўзбекистонда геол. фанининг турли йўналишида олиб борилган фундаментал тадқиқотларнинг маркази бўлиб келди. Хусусан рудали конларнинг тарқалиш қонуниятларини ўрганадиган фан — металлогениянинг асосчиларидан бири Ҳ. М. Абдуллаевнинг геол. фанининг ривожланишидаги хизматлари беқиёс бўлди. 1990-й.ларда ин-тда металлогениянинг янги йўналиши — статистик металлогенияга асос солинди. Ин-т Ўзбекистон ва Урта Осиёда тадқиқотлар бўйича мувофиқлаштирувчи бош ташкилот ҳисобланади (Урта Осиё петрография қўмитаси ташкил этилган). Ин-тда геол.нинг термометрия (термобарокимё), мутлақ геохронология (изотоплар геологияси), биокимё, экспериментал петрография ва минералогия, математик геол., микроминералогия, технологик геокимё каби янги йўналишлари ташкил қилинди. Ер пўстининг чуқур қисмлари ва юқори мантиясини комплекс ўрганиш (И. Ҳ. Ҳамробоев, Е. М. Бутовская) «Юқори мантия», «Помир-Ҳимолай лойиҳаси», «Литосфера» халқаро дастурлари доирасида амалга оширилди. Бу тадқиқотлар натижасида Ўрта Осиёда Ер пўстининг чуқур қисмлари ҳақида дастлабки маълумотлар олинди. Ин-тда геол. фанининг фундаментал йўналишлари амалиёт б-н узвий боғлиқ ҳолда олиб борилади. Ўзбекистонда бир қанча рудали майдонлар ўрганилди, ис-тиқболи аниқланди. Мурунтов, Чармитон, Кўкпатос олтин конлари, Шовозсой литий кони очилди. Ин-т Олмалиқ, Навоий ва Маржонбулоқ кон-металлургия к-тларининг технологик линиялари қурилишида иштирок этди. 1990-й.ларда ин-тда минерал хом ашёларни баҳолаш ва қайта ишлаш технологияларини минералогик-геокимёвий асослари бўйича янги йўналиш ташкил қилинди. Ин-тда қарийб 170 ходим, жумладан Ўзбекистан ФА акад., 16 фан дри ва 34 фан номзоди хизмат қилади (2001). Булар орасида Ўзбекистонда хизмат кўрсатган фан арбоблари (И. Ҳ. Ҳам-робоев, С. Т. Бадалов, Е. М. Бутовская, Ф. А. Усмонов), Ўзбекистонда хизмат кўрсатган геологлар бор. Ин-тда олиб борилган и. т.лар 5 марта А. Беруний номидаги Ўзбекистон Давлат мукофо-ти б-н такдирланган (1970, 1977, 1981, 1986, 1988). Айни пайтда ин-тда халқаро дастур бўйича ҳам и. т. ишлари бажарилади. 12 мамлакат (АҚШ, Канада, Хитой ва б.) б-н ҳамкорликда Ер пўсти чуқур қатламларининг тузилиши б-н металл концентрацияларининг ўзаро боғлиқлиги; Франциянинг Гренобль ун-ти олимлари б-н ҳамкорликда нефть-газли ҳудудларда техноген зилзилаларнинг вужудга келиш омиллари ва уларни башоратлаш; Германия (Бавария ери)даги Байрёйт ун-ти б-н ҳамкорликда музликларнинг иқлим, тупроқ ҳосил бўлишига ва экология таъсири муаммолари устида и. т. ишлари бажарилмоқда. Абдужалил Ортиқов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.