Geometrik optika
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 207-b. — ziyouz.com
Geometrik optika - optikaning yoruğlik nurlari haqidagi tasavvurlar asosida optik nurlaniş (yoruğlik)ning tarqaliş qonuniyatlarini örganadigan bölimi. G. o. qonunlari manbadan çiqayotgan yoruğlikning tölqin uzunligi atrofdagi narsalarning özlariga xos ölçamlaridan köplab marta kiçik bölgan holdagina örinli böladi. Bu holda yoruğlik nuri degan taxm. tuşunçani işlatiş mumkin. Yoruğlik nuri sifatida yoruğlik energiyasi oqimi tarqalayotgan çiziq tuşuniladi. Hyp diafragmalar yordamida hosil qilinadi. Deyarli yoyilmasdan tarqaluvçi yoruğlik nuriga misol qilib lazer nurini körsatiş mumkin. Mustaqil tarqaluvçi yoruğlik nurlari haqidagi tasavvur qad. dunyo fani davridayoq vujudga kelgan edi. Yunon olimi Evklid nurning töğri çiziqli tarqaliş va yoruğlikning közgudan qaytiş qonunini kaşf qildi. 17-a.da bir qator optik asboblar (kuzatiş trubasi, teleskop, mikroskop va b.) kaşf qilinişi va ularning keng qöllanişi munosabati b-n G. o. juda tez rivojlana boşladi. Şu davrda golland matematigi V. Snell va R. Dekart tomonidan yoruğlik nurlarining ikki muhit çegarasida siniş qonunlari tajriba asosida kaşf qilindi. 17-a. örtalaridayoq fransuz olimi P. Ferma G. o.ning asosiy prinsipini quyidagiça ifodalagan edi: ikki nuqta orqali ötuvçi yoruğlik nuri şu nuktalar oraliğida eng qisqa vakt ketadigan yöl böylab yuradi. 18-a.dan boşlab optik sistemalarining hisoblaş usullari takomillaşa borgan sari G. o. amaliy fan sifatida rivojlana bordi. G. o.da ozgina tuşunça va qonunlar (yoruğlik nuri töğrisida tasavvur, yoruğlikning qaytişi va sinişi qonunlari)ga asoslanib, köpgina muhim amaliy natijalarni oliş mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕОМЕТРИК ОПТИКА - оптиканинг ёруғлик нурлари ҳақидаги тасаввурлар асосида оптик нурланиш (ёруғлик)нинг тарқалиш қонуниятларини ўрганадиган бўлими. Г. о. қонунлари манбадан чиқаётган ёруғликнинг тўлқин узунлиги атрофдаги нарсаларнинг ўзларига хос ўлчамларидан кўплаб марта кичик бўлган ҳолдагина ўринли бўлади. Бу ҳолда ёруғлик нури деган тахм. тушунчани ишлатиш мумкин. Ёруғлик нури сифатида ёруғлик энергияси оқими тарқалаётган чизиқ тушунилади. Hyp диафрагмалар ёрдамида ҳосил қилинади. Деярли ёйилмасдан тарқалувчи ёруғлик нурига мисол қилиб лазер нурини кўрсатиш мумкин. Мустақил тарқалувчи ёруғлик нурлари ҳақидаги тасаввур қад. дунё фани давридаёқ вужудга келган эди. Юнон олими Эвклид нурнинг тўғри чизиқли тарқалиш ва ёруғликнинг кўзгудан қайтиш қонунини кашф қилди. 17-а.да бир қатор оптик асбоблар (кузатиш трубаси, телескоп, микроскоп ва б.) кашф қилиниши ва уларнинг кенг қўлланиши муносабати б-н Г. о. жуда тез ривожлана бошлади. Шу даврда голланд математиги В. Снелл ва Р. Декарт томонидан ёруғлик нурларининг икки муҳит чегарасида синиш қонунлари тажриба асосида кашф қилинди. 17-а. ўрталаридаёқ француз олими П. Ферма Г. о.нинг асосий принципини қуйидагича ифодалаган эди: икки нуқта орқали ўтувчи ёруғлик нури шу нукталар оралиғида энг қисқа вакт кетадиган йўл бўйлаб юради. 18-а.дан бошлаб оптик системаларининг ҳисоблаш усуллари такомиллаша борган сари Г. о. амалий фан сифатида ривожлана борди. Г. о.да озгина тушунча ва қонунлар (ёруғлик нури тўғрисида тасаввур, ёруғликнинг қайтиши ва синиши қонунлари)га асосланиб, кўпгина муҳим амалий натижаларни олиш мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.