Geosferalar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 214–215-b. — ziyouz.com
Geosferalar (geo... va sfera) — Yerni taşkil etgan konsentrik qobiklar. Yerning ustidan markaziga tomon atmosfera, gidrosfera, Yer pösti, mantiya, yadro G.lari ajratiladi. Içki va taşqi G. farq qilinadi. Taşqi G. atmosfera va gidrosfera, içki G. Yer pösti, mantiya va yadrodan iborat. G.ning içki tuzilişi töğrisidagi tasavvurlar geofizika ma'lumotlariga asoslangan. Yer pösti mantiyaning ustida joylaşgan va undan Moxoroviçiç yuzasi b-n ajralgan. Yer pöstining qalinligi okeanlar tubida 3—12 km, kontinental zonada örtaça 35 km, eng qalin joyi toğliklar ostida 50—84 km. Moxoroviçiç yuzasining tagida 2900 km çuqurlikda Yer mantiyasi örnaşgan. U ikkiga — yuqori va quyi mantiyaga ajraladi. Yuqori mantiyaning kalinligi 850—900 km, quyi mantiyaniki — 2000 km ga yaqin. Mantiyaning Yer pösti ostida joylaşgan qismi substrat deb yuritiladi. Yer pösti substrat b-n birgalikda litosferani taşkil etadi. Yuqori mantiyaning pastki qismi bölgan astenosferaning massasi yuqori darajada plastik bölganligidan seysmik tölqinlar oraliq qatlamlarga qaraganda sekinroq tarqaladi. Astenosfera quyi mantiyadan Golitsin qatlami b-n ajralgan. Bu katlamda seysmik tölqinlar tez harakatlanadi. Yer yadrosi taşki va içki yadroga bölinadi. Bular oraliğida qalinligi 300 km ga teng ötiş zonasi joylaşgan. Yer yadrosining radiusi 3500 km ga yaqin. Içki yadroda seysmik tölqinlarning tezligi özgarmaydi. Köpçilik tadqiqotlarga köra yadro va mantiyaning quyi qismi yupqa konsentrik qatlamlardan tuzilgan, agregat holati bir xil, ziç, qayişqoq.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕОСФЕРАЛАР (гео... ва сфера) — Ерни ташкил этган концентрик қобиклар. Ернинг устидан марказига томон атмосфера, гидросфера, Ер пўсти, мантия, ядро Г.лари ажратилади. Ички ва ташқи Г. фарқ қилинади. Ташқи Г. атмосфера ва гидросфера, ички Г. Ер пўсти, мантия ва ядродан иборат. Г.нинг ички тузилиши тўғрисидаги тасаввурлар геофизика маълумотларига асосланган. Ер пўсти мантиянинг устида жойлашган ва ундан Мохоровичич юзаси б-н ажралган. Ер пўстининг қалинлиги океанлар тубида 3—12 км, континентал зонада ўртача 35 км, энг қалин жойи тоғликлар остида 50—84 км. Мохоровичич юзасининг тагида 2900 км чуқурликда Ер мантияси ўрнашган. У иккига — юқори ва қуйи мантияга ажралади. Юқори мантиянинг калинлиги 850—900 км, қуйи мантияники — 2000 км га яқин. Мантиянинг Ер пўсти остида жойлашган қисми субстрат деб юритилади. Ер пўсти субстрат б-н биргаликда литосферани ташкил этади. Юқори мантиянинг пастки қисми бўлган астеносферанинг массаси юқори даражада пластик бўлганлигидан сейсмик тўлқинлар оралиқ қатламларга қараганда секинроқ тарқалади. Астеносфера қуйи мантиядан Голицин қатлами б-н ажралган. Бу катламда сейсмик тўлқинлар тез ҳаракатланади. Ер ядроси ташки ва ички ядрога бўлинади. Булар оралиғида қалинлиги 300 км га тенг ўтиш зонаси жойлашган. Ер ядросининг радиуси 3500 км га яқин. Ички ядрода сейсмик тўлқинларнинг тезлиги ўзгармайди. Кўпчилик тадқиқотларга кўра ядро ва мантиянинг қуйи қисми юпқа концентрик қатламлардан тузилган, агрегат ҳолати бир хил, зич, қайишқоқ.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.