Geosinklinal
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 213–214-b. — ziyouz.com
Geosinklinal (geo... va sinklinal), geosinklinal mintaqa — Yer pöstining uzun (ön, yuzlab km), nisbatan tor va çuqur çökmasi. Dengiz havzalari tubida vujudga keladi va odatda, yer yoriqpari b-n çegaralangan, çökindi va vulkan jinslarining qalin qatlami b-n tölgan böladi. Uzoq davom etgan şiddatli tektonik deformatsiyalar natijasida G. murakkab burmali struktura — toğ tizimlariga aylanadi. Odatda, okeandan qitaga ötiş zonasida yoki qit'alar oraliğida joylaşadi. G. okean tubi Yer pöstining qit'a Yer pöstiga aylanişi deb tuşuniladi. Hoz. zamon G. analogiga çekka va içki dengizlarning (çuqur suv osti novlari b-n birga) orollar yoyi misol böla oladi. Şu ma'noda G. — geosinklinal mintaqa sinonimi. 10-a.da Abu Rayhon Beruniy öz davri fan yutuqlarini umumlaştirib toğlarning paydo bölişi va yöq bölib ketişi tabiiy omillar asosida yuz berişini talqin etuvçi nazariyani olga surgan edi. G. tuşunçasini fanga kiritişni 1873 y.da amerikalik olim J. Dana taklif etgan. Uning fikriça, burmalaniş jarayoni va çökindi jinslarning köplab töplanişi b-n toğ hosil böliş jarayoni örtasida genetik birlik bor. 20-a. boşlarida bu ta'limotni yevropalik olimlardan E. Og (fransuz), G. Ştille va E. Kraus (nemis), E. Argon va P. Arbenslar (şveysariyalik) yanada rivojlantirib, uning davriy qonuniyati, joylanişi va tuzilişi ustida ilmiy işlar olib bordilar. G. xiyla murakkab, uning turli xillari ma'lum. Yer pöstining eng yirik G. strukturalari birlaşib G. mintaqasini taşkil etadi (H. M. Abdullayev, Yu. M. Şeynman, V. Ye. Xain). Yevrosiyo materigida törtga: Örta dengiz, Ural-Mongoliya, Tinç okean va Atlantika G. mintaqalari bor. Bularga tuzilişi bir xil bölgan turli yoşdagi burmalangan toğliklar mansub, ular qad. platformalar b-n çegaralangan. G. mintaqalar öz navbatida G. obla-stlarga bölinadi. G. oblastlar umumiy yönalişdagi har xil tarkibga, tuzilişga ega bölgan bir qança G.lardan va örtalik massivlardan taşkil topgan. G.larning uz. 2000 km gaça, eni 50 dan 150 km ga yetadi. G. burmalaniş fazasi b-n farqlanadi, mas, gersin burmalaniş fazasi, kaledon burmalaniş fazasi. G. dastlab tez çökadi va oxirgi davrida, aksinça, kötariladi, burmalanadi va, nihoyat, toğliklar hosil qiladi. Uning vujudga kelişi va rivojlanişi çuqur darzlar paydo bölişi b-n boğliq. G. oblasti r-nlarida kuçli burmalaniş, şiddatli vulkan, intruziv paydo böliş jarayonlari va kuçli zilzilalar böladi. G.lar çökindi jinslarning qalinligiga qarab sinklinoriy va antikli-noriy strukturalari ga, tuzilişiga qarab evgeosinklinal va miogeosinklinalga bölinadi. G.ning rivojlanişi davriy qonuniyat asosida boradi va bir tektonik sikl davomida böladigan va bir-biriga qarama-qarşi ikki boşlanğiç hamda yetuk bosqiçlarni öz içiga oladi. Birinçi bosqiçda G. tez çökadi, natijada V şakldagi darzlar b-n çegaralangan çuqur dengiz havzalari vujudga kelib, çökindi jinslar köp töplanadi. Bunda asosli va öta asosli magmatik jarayonlar böladi. Ikkinçi bosqiç kötariliş davrida G. sistemaga aylanadi, toğliklar qad kötaradi. Çökindi jinslar burmalanadi, deyarli örta tarkibli lavalar oqib çiqadi, intruzivlar hosil böladi, metamorfizm (toğ jinslarining özgarişi) kuçayadi. Zilzila öçoqlari doim harakatda böladi. G. çökiş va kötariliş davrida atrofdagi strukturalar ham ança özgaradi. Çökiş davrida G. atrofida havzalar vujudga keladi, kötariliş davrida esa toğ oldi çuqurliklari hosil bölib, ularda çökindi, molass formatsiyalari töplanadi. G.ning davriy rivojlaniş qonuniyatiga asoslanib, paleozoy erasida kaledon, gersin, mezokaynozoy erasida alp G. burmalaniş sikllari bölganligi aniqlangan. Qozoğiston hududidagi Talas, Qirğiziston tizma toğlari kaledon burmalaniş fazasida, Özbekistan va Qirğiziston hududidagi Olay, Zarafşon, Turkiston, Çatqol, Ugom, Piskom toğlari gersin burmalaniş fazasida paydo bölgan G.lar hisoblanadi. G.da temir, mis, qörğoşin, qalay, volfram konlari böladi. G. ma'lum hududning geologik rivojlaniş tarixini örganişda muhim ahamiyatga ega.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕОСИНКЛИНАЛЬ (гео... ва синклиналь), геосинклиналь минтақа — Ер пўстининг узун (ўн, юзлаб км), нисбатан тор ва чуқур чўкмаси. Денгиз ҳавзалари тубида вужудга келади ва одатда, ер ёриқпари б-н чегараланган, чўкинди ва вулкан жинсларининг қалин қатлами б-н тўлган бўлади. Узоқ давом этган шиддатли тектоник деформациялар натижасида Г. мураккаб бурмали структура — тоғ тизимларига айланади. Одатда, океандан қитьага ўтиш зонасида ёки қитъалар оралиғида жойлашади. Г. океан туби Ер пўстининг қитъа Ер пўстига айланиши деб тушунилади. Ҳоз. замон Г. аналогига чекка ва ички денгизларнинг (чуқур сув ости новлари б-н бирга) ороллар ёйи мисол бўла олади. Шу маънода Г. — геосинклиналь минтақа синоними. 10-а.да Абу Райҳон Беруний ўз даври фан ютуқларини умумлаштириб тоғларнинг пайдо бўлиши ва йўқ бўлиб кетиши табиий омиллар асосида юз беришини талқин этувчи назарияни олга сурган эди. Г. тушунчасини фанга киритишни 1873 й.да америкалик олим Ж. Дана таклиф этган. Унинг фикрича, бурмаланиш жараёни ва чўкинди жинсларнинг кўплаб тўпланиши б-н тоғ ҳосил бўлиш жараёни ўртасида генетик бирлик бор. 20-а. бошларида бу таълимотни европалик олимлардан Э. Ог (француз), Г. Штилле ва Э. Краус (немис), Э. Аргон ва П. Арбенцлар (швейцариялик) янада ривожлантириб, унинг даврий қонунияти, жойланиши ва тузилиши устида илмий ишлар олиб бордилар. Г. хийла мураккаб, унинг турли хиллари маълум. Ер пўстининг энг йирик Г. структуралари бирлашиб Г. минтақасини ташкил этади (Ҳ. М. Абдуллаев, Ю. М. Шейнман, В. Е. Хаин). Евросиё материгида тўртга: Ўрта денгиз, Урал-Монголия, Тинч океан ва Атлантика Г. минтақалари бор. Буларга тузилиши бир хил бўлган турли ёшдаги бурмаланган тоғликлар мансуб, улар қад. платформалар б-н чегараланган. Г. минтақалар ўз навбатида Г. обла-стларга бўлинади. Г. областлар умумий йўналишдаги ҳар хил таркибга, тузилишга эга бўлган бир қанча Г.лардан ва ўрталик массивлардан ташкил топган. Г.ларнинг уз. 2000 км гача, эни 50 дан 150 км га етади. Г. бурмаланиш фазаси б-н фарқланади, мас, герцин бурмаланиш фазаси, каледон бурмаланиш фазаси. Г. дастлаб тез чўкади ва охирги даврида, аксинча, кўтарилади, бурмаланади ва, ниҳоят, тоғликлар ҳосил қилади. Унинг вужудга келиши ва ривожланиши чуқур дарзлар пайдо бўлиши б-н боғлиқ. Г. области р-нларида кучли бурмаланиш, шиддатли вулкан, интрузив пайдо бўлиш жараёнлари ва кучли зилзилалар бўлади. Г.лар чўкинди жинсларнинг қалинлигига қараб синклинорий ва антикли-норий структуралари га, тузилишига қараб эвгеосинклиналь ва миогеосинклиналга бўлинади. Г.нинг ривожланиши даврий қонуният асосида боради ва бир тектоник цикл давомида бўладиган ва бир-бирига қарама-қарши икки бошланғич ҳамда етук босқичларни ўз ичига олади. Биринчи босқичда Г. тез чўкади, натижада V шаклдаги дарзлар б-н чегараланган чуқур денгиз ҳавзалари вужудга келиб, чўкинди жинслар кўп тўпланади. Бунда асосли ва ўта асосли магматик жараёнлар бўлади. Иккинчи босқич кўтарилиш даврида Г. системага айланади, тоғликлар қад кўтаради. Чўкинди жинслар бурмаланади, деярли ўрта таркибли лавалар оқиб чиқади, интрузивлар ҳосил бўлади, метаморфизм (тоғ жинсларининг ўзгариши) кучаяди. Зилзила ўчоқлари доим ҳаракатда бўлади. Г. чўкиш ва кўтарилиш даврида атрофдаги структуралар ҳам анча ўзгаради. Чўкиш даврида Г. атрофида ҳавзалар вужудга келади, кўтарилиш даврида эса тоғ олди чуқурликлари ҳосил бўлиб, уларда чўкинди, моласс формациялари тўпланади. Г.нинг даврий ривожланиш қонуниятига асосланиб, палеозой эрасида каледон, герцин, мезокайнозой эрасида альп Г. бурмаланиш цикллари бўлганлиги аниқланган. Қозоғистон ҳудудидаги Талас, Қирғизистон тизма тоғлари каледон бурмаланиш фазасида, Ўзбекистан ва Қирғизистон ҳудудидаги Олай, Зарафшон, Туркистон, Чатқол, Угом, Писком тоғлари герцин бурмаланиш фазасида пайдо бўлган Г.лар ҳисобланади. Г.да темир, мис, қўрғошин, қалай, вольфрам конлари бўлади. Г. маълум ҳудуднинг геологик ривожланиш тарихини ўрганишда муҳим аҳамиятга эга.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.