Geotermika

Geotermika (geo... va yun. therme — issiqlik, isitma) — Yerning issiqlik maydonini örganuvçi fan. Yer qobiğidagi qatlamlardan issiqlikning kötarilişi (ötişi) toğ jinslarining issiqlik ötkazuvçanligi, issiqdik singdiruvçanligi, t-ra T ötkazuvçanligi b-n boğliqdir. Yer yuzasidagi t-raning tarqalişi taşqi şaroitlarga ham boğliq. 15 km va undan ortiq çuqurlikda t-raning miqdor özgarişi juda ham kiçik (gradusning uluşi). T-raning bunday özgarişi Yer zaminidagi şaroit va uning yuzasidagi qad. issiqlik manbalari b-n boğliqdir. Yer osti suvi va relyef Yerning faqat 100- 200 m çuqurligigaça t-ra özgarişiga ta'sir körsatadi. Yerning t-ra ma'lumotlari parmalangan quduqlar, toğ jinslari, zamindan çiqayotgan lavalariing t-rasini bevosita ölçaş, çuqurdagi moddalarning elektr ötkazuvçanligini baholaş va har xil nazariy hisoblaş b-n (issiqlik manbalarining joylaşişi, issiqlik tarixining tahdili asosida) yiğiladi. Bu ma'lumotlar t-raning Yer yuzasidan çuqurlikka qarab ortişini körsatadi. Bu ortiş tezligi har xil çuqurlik va hududlarda özgaruvçan bölib, issiqlik ötkaziş koeffitsenti X va issiqlik oqimining ziçligi Q b-n boğliqligi aniqlangan. Yerning yuqori qatlamidagi kristallangan Ya =(5—8)* 10° va çökindi jinslardaX=(2- 5)*10~3kal/smstrad. b-n ifodalanadi. Örtaça Q Yerda — 1,2—1,5, okeandagi çuqur botiqlarda — 0,2-0,6, qalqonlarda — 0,7—1,1, okean oraliğidagi tizmalar va ba'zi geosinklinallarda — (2,5)—8*10~6 kal/sm2s ga tengdir. Juda yuqori Q miqdori otilib turgan vulkanlar maydoniga taalluqdidir. Q ning anomal holati geoidning ellipsoid yuzasidan qoçiş qiymatining taxm. tarqalişiga mos keladi. Bu esa mantiyadagi harakat yönalişi (konveksiya) kataklarining borligi b-n Q ning boğliqligini körsatadi. Yerdan ajralib çiqayotgan issiqlikning köp qismi jinslarning issiqlik ötkazuvçanligi b-n boğliq. Bunda issiq suvlarning harakati, vulkanlarning otilişi va b. jarayonlarning unça ahamiyati yöq. Zamonaviy issiqlik oqimining tabiatini tuşuntiriş uçun Yerdagi qalinligi 20—25 km «granit» va 100—200 km «bazalt» qatlamlaridan ajralib çiqayotgan issiqlik miqdorini aniqlaş lozim. Zamindagi t-rani baholaş esa juda aniq emas, çunki çuqurlik ortişi b-n xatolik ham ortib boradi. Buning sababi t-ra jarayonini taşkil qiluvçi t-ra manbalarning aniqmasligidadir. Yerning 100 km çuqurliqida t-ra 1000— 1400° ga tengligi har xil usullar b-n aniqlangan bölsada, bundan ham çuqurroqda t-ra 2,0—2,5 marta farqlanadi. Özbekistonning Çust-Pop hududida issiqlik anomaliya maydoni mavjud. Qad. geotermik davrlardagi t-ra şaroitlari har xil metamorfizm fatsiyalariga taalluqli toğ jinslarining va intruzivlarning mavjudligi hamda qator kimyoviy elementlarning izotop nisbatlari (köpinça, kislorod qöllaniladi) asosida topiladi. Olingan ma'lumot va xulosalardan geodinamika, geotektonika, magmatizm, uran, neft-gaz, issiq ma'danli suv manbalarini, tabiiy buğ konlarini izlaş va qidiriş, toğ-texnik şaroitni baholaş, bölajak zilzila öçoqlarini aniqlaş, geofizik muammolarni yeçişda foydalaniladi. Akbar Yormuhamedov, Qahhorboy Abdullabekov.