German Lyudvig Ferdinand Gelmgols
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 142-b. — ziyouz.com
Gelmgols German Lyudvig Ferdinand GELMGOLS (Helmholtz) German Lyudvig Ferdinand (1821.31.8, Potsdam—1894,8.9, Berlin) — nemis tabiatşunosi. «Kuçning saqlanişi haqida» (1847) asarida birinçi bölib energiyaning saqlaniş qonunink matematik jihatdan asoslab, bu qonunning umumiyligini körsatgan. Eng kiçik ta'sir prinsipini issiqlik, elektr va yoruğlik hodisal ari ga qöllab, bu prin-sipning termodinamikaning ikkinçi qonuni b-n boğlanganligini oçib bergan. U birinçi bölib hammaga tuşunarli şaklda elektrning atom tabiati ğoyasini ilgari surgan. G. suyuqliklarning uyurma harakati nazariyasini rivojlantirib, mexanik va elektromagnit jarayonlarni tekşiriş uçun bu nazariyaning amaliy qöllanişiga doyr bir qança misollar berdi. U yoruğlikning elektromagnit nazariyasini va anomal dispersiya nazariyasini taraqqiy ettirgan. Fanga erkin va boğlangan energiyalar degan tuşunçani kiritgan. Köriş va eşitiş fiziologiyasiga oid masalalarni ilmiy jihatdan töğri talqin qilgan. G. muskullarda issiklik paydo bölişini aniqlab, uni hamda nerv impulslarining tarqalişi tezligini ölçagan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕЛЬМГОЛЬЦ (Helmholtz) Герман Людвиг Фердинанд (1821.31.8, Потсдам—1894,8.9, Берлин) — немис табиатшуноси. «Кучнинг сақланиши ҳақида» (1847) асарида биринчи бўлиб энергиянинг сақланиш қонунинк математик жиҳатдан асослаб, бу қонуннинг умумийлигини кўрсатган. Энг кичик таъсир принципини иссиқлик, электр ва ёруғлик ҳодисал ари га қўллаб, бу прин-ципнинг термодинамиканинг иккинчи қонуни б-н боғланганлигини очиб берган. У биринчи бўлиб ҳаммага тушунарли шаклда электрнинг атом табиати ғоясини илгари сурган. Г. суюқликларнинг уюрма ҳаракати назариясини ривожлантириб, механик ва электромагнит жараёнларни текшириш учун бу назариянинг амалий қўлланишига дойр бир қанча мисоллар берди. У ёруғликнинг электромагнит назариясини ва аномал дисперсия назариясини тараққий эттирган. Фанга эркин ва боғланган энергиялар деган тушунчани киритган. Кўриш ва эшитиш физиологиясига оид масалаларни илмий жиҳатдан тўғри талқин қилган. Г. мускулларда иссиклик пайдо бўлишини аниқлаб, уни ҳамда нерв импульсларининг тарқалиши тезлигини ўлчаган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.