German tillari
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 231-b. — ziyouz.com
German tillari - hind-yevropa tillari oilasiga mansub tillar guruhi. Ğarbiy Yevropadagi Buyuk Britaniya, Germaniya, Avstriya, Niderlandiya, Belgiya, Şveysariya, Lyuksemburg, Şvetsiya, Daniya, Norvegiya, Islandiya mamlakatlarida, Şim. Amerikada (AQŞ, Kanada), JAR, Avstraliya, Yangi Zelandiya va Osiyoda (Hindiston, Pokiston va b.) keng tarqalgan. G. t.da 550 mln.ga yaqin kişi sözlaşadi (1990-y.lar örtalari). G. t. 3 kiçik guruhga bölinadi: şim. (şved, dan, norveg, island, farer tillari); ğarbiy (ingliz, nemis, niderland, Lyuksemburg, afrikaans, friz, idiş) va şarqiy (got, burgund, vandal, gepid, gerul kabi «ölik tillar»). Milliy G. t. qabila şevalaridan taşkil topgan. German qabilalari dastlab Skandinaviya ya. o. janubida., Yutlandiya ya. o. va Şlezvig-Golşteyn hududida joylaşadi. Qad. german şevalari şim. va jan. guruxlarga bölingan. Mil. av. 2—1-a.larda german qabilalarining bir qismi Skandinaviyadan Boltiq böyidagi hududlarga köçib, şarqiy german guruhini taşkil etgan. Şarqiy Skandinaviya şevalari asosida keyinçalik şved va dan tillari, Ğarbiy Skandinaviya şevalari asosida esa norveg tili vujudga keldi. 19—20-a.larda Islandiya va Farer o.lariga Norvegiyadan köçmançilar kelişlari natijasida norveg tili va farer tili yuzaga keldi. Hind-yevropa tillarining keyinçalik yuzaga kelgan vakili — idiş tili 10—14-a.larda yuqori nemis şevalarining semit va keyinçalik slavyan tillarita xos ayrim unsurlardan taşkil topadi. Afrikaans tili esa niderland şevalarining ingliz, nemis, fransuz tillari hamda ba'zi afrika, malay-portugal tillari b-n qöşilişi natijasida paydo böldi. G.t.ning tarixiy rivojlanişi şartli ravişda 3 davrga bölinadi: 1) qad. (yozuv paydo bölgandan to 11-a.gaça); 2) örta (12—15-a.; yozuvning rivojlanişi va bu tillarning keng ijtimoiy qöllanişi); 3) yangi (16-a.dan hoz.gaça; milliy tillarning taşkil topişi va takomillaşuvi). German milliy-adabiy tillari 16-a.da Skandinaviya mamlakatlarida, 16— 17-a. da Angliyada va 18-a.da Germaniyada şakllangan. Hoz. Norvegiyada adabiy tilning 2 şakli mavjud: riksmol (1929 y.dan bukmol) va lansmol (1929 y.dan nyunor). Ingliz tilining Angliyadan taşqarida tarqalişi uning AKŞ, Kanada, Avstraliya, Yangi Zelandiya, JAR variantlarini keltirib çikardi. Nemis tili özining Avstriya variantiga, Şveysariyada yana ikki varianti — şveysar şevasi va adabiy tiliga ega. 1984 y.da Lyuksemburg tili milliy til mavqeiga ega böldi. G. t. boşqa hind-yevropa tillaridan quyidagiça farqlanadi: kuçli dinamik urğu birinçi (özak) böğinda böladi; urğusiz böğinlar reduksiyaga uçraydi; unlilar assimilyativ özgaradi; abluat hodisasi morfologik xususiyat kasb etadi; sifatlar kuçli va kuçsiz turlanadi va h. k. G. t. grammatik xususiyati analitizmi turli darajada bölişi, kelişiklarning soni va turlanişi turliça ekanligi, fe'llardagi turli alomatlar b-n belgilanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕРМАН ТИЛЛАРИ - ҳинд-европа тиллари оиласига мансуб тиллар гуруҳи. Ғарбий Европадаги Буюк Британия, Германия, Австрия, Нидерландия, Бельгия, Швейцария, Люксембург, Швеция, Дания, Норвегия, Исландия мамлакатларида, Шим. Америкада (АҚШ, Канада), ЖАР, Австралия, Янги Зеландия ва Осиёда (Ҳиндистон, Покистон ва б.) кенг тарқалган. Г. т.да 550 млн.га яқин киши сўзлашади (1990-й.лар ўрталари). Г. т. 3 кичик гуруҳга бўлинади: шим. (швед, дан, норвег, исланд, фарер тиллари); ғарбий (инглиз, немис, нидерланд, Люксембург, африкаанс, фриз, идиш) ва шарқий (гот, бургунд, вандал, гепид, герул каби «ўлик тиллар»). Миллий Г. т. қабила шеваларидан ташкил топган. Герман қабилалари дастлаб Скандинавия я. о. жанубида., Ютландия я. о. ва Шлезвиг-Голштейн ҳудудида жойлашади. Қад. герман шевалари шим. ва жан. гурухларга бўлинган. Мил. ав. 2—1-а.ларда герман қабилаларининг бир қисми Скандинавиядан Болтиқ бўйидаги ҳудудларга кўчиб, шарқий герман гуруҳини ташкил этган. Шарқий Скандинавия шевалари асосида кейинчалик швед ва дан тиллари, Ғарбий Скандинавия шевалари асосида эса норвег тили вужудга келди. 19—20-а.ларда Исландия ва Фарер о.ларига Норвегиядан кўчманчилар келишлари натижасида норвег тили ва фарер тили юзага келди. Ҳинд-европа тилларининг кейинчалик юзага келган вакили — идиш тили 10—14-а.ларда юқори немис шеваларининг семит ва кейинчалик славян тилларита хос айрим унсурлардан ташкил топади. Африкаанс тили эса нидерланд шеваларининг инглиз, немис, француз тиллари ҳамда баъзи африка, малай-португал тиллари б-н қўшилиши натижасида пайдо бўлди. Г.т.нинг тарихий ривожланиши шартли равишда 3 даврга бўлинади: 1) қад. (ёзув пайдо бўлгандан то 11-а.гача); 2) ўрта (12—15-а.; ёзувнинг ривожланиши ва бу тилларнинг кенг ижтимоий қўлланиши); 3) янги (16-а.дан ҳоз.гача; миллий тилларнинг ташкил топиши ва такомиллашуви). Герман миллий-адабий тиллари 16-а.да Скандинавия мамлакатларида, 16— 17-а. да Англияда ва 18-а.да Германияда шаклланган. Ҳоз. Норвегияда адабий тилнинг 2 шакли мавжуд: риксмол (1929 й.дан букмол) ва лансмол (1929 й.дан нюнор). Инглиз тилининг Англиядан ташқарида тарқалиши унинг АКШ, Канада, Австралия, Янги Зеландия, ЖАР вариантларини келтириб чикарди. Немис тили ўзининг Австрия вариантига, Швейцарияда яна икки варианти — швейцар шеваси ва адабий тилига эга. 1984 й.да Люксембург тили миллий тил мавқеига эга бўлди. Г. т. бошқа ҳинд-европа тилларидан қуйидагича фарқланади: кучли динамик урғу биринчи (ўзак) бўғинда бўлади; урғусиз бўғинлар редукцияга учрайди; унлилар ассимилятив ўзгаради; аблуат ҳодисаси морфологик хусусият касб этади; сифатлар кучли ва кучсиз турланади ва ҳ. к. Г. т. грамматик хусусияти аналитизми турли даражада бўлиши, келишикларнинг сони ва турланиши турлича эканлиги, феъллардаги турли аломатлар б-н белгиланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.