Germanii
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 232-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Germanii (lot. Germanium), Ge — Mendeleyev davriy sistemasining IV guruhi kimyoviy elementi. Tartib nomeri 32; at.m. 72,59. Barqaror izotoplari beşta: 7»Ge (20,52%), 72Ge (24,43%), 73Ge(7,76%), 74Ge(36,54%) va 76Ge(7,76%). G.ning juda köp sun'iy radioaktiv izotoplari olingan. G. mavjudligini 1871 y.da D. I. Mendeleyev oldindan aytdi; uni «ekasilitsiy» deb atadi va davriy sistemada bu element uçun joy qoldirdi. 1886 y.da nemis kimyogari K. Vinkler argirodit nomli mineral tarkibida öşa vaqtda ma'lum bölmagan element borligini topdi va unga vatani — Germaniya şarafiga G. deb nom berdi. G. tarqoq element. Yer pöstida oğirlik jihatidan 7-10~4* ni taşkil qiladi. Tabiatda erkin holda uçramaydi. Quşimçalar holida temir, pyx, nikel-volfram rudalarida, toşkömir, torf, neftda, termal suvlarda, suv ötlarida va silikatlar tarkibida böladi. Asosiy minerallari: germanit (6,2-10,2%), argirodit (3,65-6,93%), reniyerit (5,46-7.80%) va plyumbogermanit (8,18%). Erkin G. kulrang tusli metall; ziçligi 5,33 g/sm3, suyuqlaniş t-rasi 938,25°, qaynaş t-rasi 2850°. Olmos tipida kristallanadi. Atom radiusi 1,39 A. G. mört, uni mexanik işlaş qiyin. G. tipik yarimötkazgiç. Havoda barqaror; çöğ holatigaça qizdirilganida oksidlanib GeO2 ga aylanadi. G.ga suyultirilgan xlorid va sulfat kislota ta'sir etmaydi. Nitrat kislota G.ni GeO2 ga qadar oksidlaydi. G. öz birikmalarida +2 va +4 valentli böladi. 500—700° gaça qizdirilganda GeO va GeO2 gaça oksidlanadi. Germaniy (1U)-oksid GeO2 — kristall holdagi oq modda. 1035° gaça tetragonal panjarali a-GeO2 holatda turğun. Suyuklaniş t-rasi 1086°, ziçligi 6,277 g/sm3. 10,35° dan yuqorida a=GeO2 geksagonal panjarali, ziçligi 4,280 g/ sm3 bölgan 3-GeO2 ga aylanadi. Germaniy (1U)-oksid G. olişda oraliq mahsulot; maxsus şişalar, sirlar, emallar, optik tolalar i. ç.da, muxim G. birikmalari, germanatlar va b. olişda işlatiladi. G. oltingugurt b-n 600-700°da GeS, 1000- 1100° da GeS2, selen b-n 500° da GeSe hosil qiladi. Galogenlar b-n oson reaksiyaga kirişib, tetragalogenidlar beradi. Azot, kremniy, vodorod, uglerod b-n bevosita birikmaydi. G. va uning birikmalari yarimötkazgiç materiallar, turli xil diodlar, tranzistorlar, detektorlar, termoelektrik va termoemission materiallar, zargarlik mahsulotlari va maxsus krplamalar tayyorlaşda qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕРМАНИИ (лот. Germanium), Ge — Менделеев даврий системасининг IV гуруҳи кимёвий элементи. Тартиб номери 32; ат.м. 72,59. Барқарор изотоплари бешта: 7»Ge (20,52%), 72Ge (24,43%), 73Ge(7,76%), 74Ge(36,54%) ва 76Ge(7,76%). Г.нинг жуда кўп сунъий радиоактив изотоплари олинган. Г. мавжудлигини 1871 й.да Д. И. Менделеев олдиндан айтди; уни «экасилиций» деб атади ва даврий системада бу элемент учун жой қолдирди. 1886 й.да немис кимёгари К. Винклер аргиродит номли минерал таркибида ўша вақтда маълум бўлмаган элемент борлигини топди ва унга ватани — Германия шарафига Г. деб ном берди. Г. тарқоқ элемент. Ер пўстида оғирлик жиҳатидан 7-10~4* ни ташкил қилади. Табиатда эркин ҳолда учрамайди. Қушимчалар ҳолида темир, pyx, никель-вольфрам рудаларида, тошкўмир, торф, нефтда, термал сувларда, сув ўтларида ва силикатлар таркибида бўлади. Асосий минераллари: германит (6,2-10,2%), аргиродит (3,65-6,93%), рениерит (5,46-7.80%) ва плюмбогерманит (8,18%). Эркин Г. кулранг тусли металл; зичлиги 5,33 г/см3, суюқланиш т-раси 938,25°, қайнаш т-раси 2850°. Олмос типида кристалланади. Атом радиуси 1,39 А. Г. мўрт, уни механик ишлаш қийин. Г. типик яримўтказгич. Ҳавода барқарор; чўғ ҳолатигача қиздирилганида оксидланиб GeO2 га айланади. Г.га суюлтирилган хлорид ва сульфат кислота таъсир этмайди. Нитрат кислота Г.ни GeO2 га қадар оксидлайди. Г. ўз бирикмаларида +2 ва +4 валентли бўлади. 500—700° гача қиздирилганда GeO ва GeO2 гача оксидланади. Германий (1У)-оксид GeO2 — кристалл ҳолдаги оқ модда. 1035° гача тетрагонал панжарали a-GeO2 ҳолатда турғун. Суюкланиш т-раси 1086°, зичлиги 6,277 г/см3. 10,35° дан юқорида a=GeO2 гексагонал панжарали, зичлиги 4,280 г/ см3 бўлган 3-GeO2 га айланади. Германий (1У)-оксид Г. олишда оралиқ маҳсулот; махсус шишалар, сирлар, эмаллар, оптик толалар и. ч.да, мухим Г. бирикмалари, германатлар ва б. олишда ишлатилади. Г. олтингугурт б-н 600-700°да GeS, 1000- 1100° да GeS2, селен б-н 500° да GeSe ҳосил қилади. Галогенлар б-н осон реакцияга киришиб, тетрагалогенидлар беради. Азот, кремний, водород, углерод б-н бевосита бирикмайди. Г. ва унинг бирикмалари яримўтказгич материаллар, турли хил диодлар, транзисторлар, детекторлар, термоэлектрик ва термоэмиссион материаллар, заргарлик маҳсулотлари ва махсус крпламалар тайёрлашда қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.