Germaniya Demokratik Respublikasi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 243–244-b. — ziyouz.com
Germaniya Demokratik Respublikasi (Deutsche Demokratische Republik), GDR —Markaziy Yevropadagi davlat (1990 y. 3 okt.gaça mavjud bölgan). GDR Şarqiy Germaniya hududida 1949 y. 7 okt.da taşkil etildi. Poytaxti Berlin ş. edi. Germaniya Birlaşgan sotsialistik partiyasi (GBSP, 1946 y.da tuzilgan) ikki raisidan biri V. Pik (ikkinçi raisi O. Groteval edi) bu davlatning prezidenti böldi. GDR sobiq SSSR boşçiligidagi Varşava şartnomasining faol a'zolaridan bölgan. Taşqi siyosatda sobiq Sovet Ittifoqi izidan bordi. Içki siyosatda xususiy mulkçilikni tugatib, sotsializm quriş niyatini e'lon qildi. Avvaliga köpgina nemislar faşizmga qarşi bölgan öz davlatini barpo etişda bajonidil katnaşdi. Biroq, buyruqbozlikka asoslangan iqtisodiyot, maxfiy politsiya va GBSPning tanho hukmronligi asta-sekin aholining bu davlatdan hafsalasini pir qila boşladi. Sotsialistik rejali xöjalik sobiq GDRdagi kişilarni şaxsiy taşabbus va mustaqillikdan batamom mahrum etdi, iktisodiy taraqqiyotning harakatlantiruvçi kuçi bölmiş örta qatlam tugatib yuborildi, omilkorlik va mehnat faolligi falaj qilib qöyildi. Iqtisodiyotdagi mehnat unumdorligi ğarb andozalariga nisbatan past edi. 1979 y.da bu körsatkiç ğarb darajasining 46% ni va 1989 y.da 30- 40% ni taşkil etdi. Turmuş darajasi, uy-joy ta'minoti past edi. Mana şularning hammasi GDR aholisining noroziligiga sabab böldi. Fuqarolarning GFRga qoçib ötiş hodisalari ommaviy tus oldi. Aholining ijtimoiy sohada köproq erkinlik beriş va, nihoyat, ğarbiy qardoşlar b-n birlaşiş haqidagi talablari kuçayib bordi. 1989 y. kuzida GDRda ötkir ijtimoiysiyosiy tanglik vujudga keldi. Berlinni va, umuman, nemis millatini ikkiga bölib turgan Berlin devori qulatildi (q. Berlin va Berlin devorining qulatilişi). Natijada GBSP rahbariyati iste'foga çiqdi (1990 y. fev.da GBSP Demokratax sotsializm partiyasiga aylantirildi). Yangi hukumat Germaniya ni birlaştiriş masalalari yuzasidan GFR hukumati b-n muzokara boşladi. 1990 y. may va avg. oylarida imzolangan ikkita davlat şartnomasida GDRni GFRga qöşiş şartlari bayon etildi. Öşa yil 12 sent. da Moskvada sobiq SSSR, AQŞ, Buyuk Britaniya, Fransiya va ikkala Germaniya vakillari tomonidan Germaniya birligi masalasini uzil-kesil hal etiş töğrisidagi şartnoma imzolandi. Unda Germaniyani birlaştirişga oid masalalarning butun majmui hal etib berildi. GDR oliy hokimiyat organi — Xalq palatasining qaroriga binoan 1990 y. 3 okt. da GDR GFRga qöşildi va natijada yagona Germaniya davlati taşkil topdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕРМАНИЯ ДЕМОКРАТИК РЕСПУБЛИКАСИ (Deutsche Demokratische Republik), ГДР —Марказий Европадаги давлат (1990 й. 3 окт.гача мавжуд бўлган). ГДР Шарқий Германия ҳудудида 1949 й. 7 окт.да ташкил этилди. Пойтахти Берлин ш. эди. Германия Бирлашган социалистик партияси (ГБСП, 1946 й.да тузилган) икки раисидан бири В. Пик (иккинчи раиси О. Гротеваль эди) бу давлатнинг президенти бўлди. ГДР собиқ СССР бошчилигидаги Варшава шартномасининг фаол аъзоларидан бўлган. Ташқи сиёсатда собиқ Совет Иттифоқи изидан борди. Ички сиёсатда хусусий мулкчиликни тугатиб, социализм қуриш ниятини эълон қилди. Аввалига кўпгина немислар фашизмга қарши бўлган ўз давлатини барпо этишда бажонидил катнашди. Бироқ, буйруқбозликка асосланган иқтисодиёт, махфий полиция ва ГБСПнинг танҳо ҳукмронлиги аста-секин аҳолининг бу давлатдан ҳафсаласини пир қила бошлади. Социалистик режали хўжалик собиқ ГДРдаги кишиларни шахсий ташаббус ва мустақилликдан батамом маҳрум этди, иктисодий тараққиётнинг ҳаракатлантирувчи кучи бўлмиш ўрта қатлам тугатиб юборилди, омилкорлик ва меҳнат фаоллиги фалаж қилиб қўйилди. Иқтисодиётдаги меҳнат унумдорлиги ғарб андозаларига нисбатан паст эди. 1979 й.да бу кўрсаткич ғарб даражасининг 46% ни ва 1989 й.да 30- 40% ни ташкил этди. Турмуш даражаси, уй-жой таъминоти паст эди. Мана шуларнинг ҳаммаси ГДР аҳолисининг норозилигига сабаб бўлди. Фуқароларнинг ГФРга қочиб ўтиш ҳодисалари оммавий тус олди. Аҳолининг ижтимоий соҳада кўпроқ эркинлик бериш ва, ниҳоят, ғарбий қардошлар б-н бирлашиш ҳақидаги талаблари кучайиб борди. 1989 й. кузида ГДРда ўткир ижтимоийсиёсий танглик вужудга келди. Берлинни ва, умуман, немис миллатини иккига бўлиб турган Берлин девори қулатилди (қ. Берлин ва Берлин деворининг қулатилиши). Натижада ГБСП раҳбарияти истеъфога чиқди (1990 й. фев.да ГБСП Демократах социализм партиясига айлантирилди). Янги ҳукумат Германия ни бирлаштириш масалалари юзасидан ГФР ҳукумати б-н музокара бошлади. 1990 й. май ва авг. ойларида имзоланган иккита давлат шартномасида ГДРни ГФРга қўшиш шартлари баён этилди. Ўша йил 12 сент. да Москвада собиқ СССР, АҚШ, Буюк Британия, Франция ва иккала Германия вакиллари томонидан Германия бирлиги масаласини узил-кесил ҳал этиш тўғрисидаги шартнома имзоланди. Унда Германияни бирлаштиришга оид масалаларнинг бутун мажмуи ҳал этиб берилди. ГДР олий ҳокимият органи — Халқ палатасининг қарорига биноан 1990 й. 3 окт. да ГДР ГФРга қўшилди ва натижада ягона Германия давлати ташкил топди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.