Gerpes
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 248-b. — ziyouz.com
Gerpes (herpes; lot. herpo —örmalab yurmoq) — viruslar qözğatadigan kasallik, bunda badanning turli qismida teri qizarib, ğuj-ğuj mayda pufakçalar hosil böladi. Kasallik manbai bemor yoki virus taşuvçi hisoblanib, soğlom kişiga ular b-n muloqotda bölganda yuqadi. Sovqotiş, şamollaş, intoksikatsiya, infeksion kasalliklar (gripp, zotiljam va b.) oqibatida paydo bölişi mumkin. Oddiy va örab oluvçi G. farq qilinadi. Oddiy G. b-n bir yoşgaça bölgan bolalar deyarli oğrimaydi (onadan ötgan immunitet hisobiga); keyinçalik immunitet kuçi susayib, qulay şaroit tuğilsa, kasallik röy berişi mumkin (yangq.Uçuq).Ör a b oluvçi yoki belboğsimon G. (herpes zoster)HH filtrlanuvçi neyrotrop virus qözğatadi (varicella zoster); u özining juda köp xususiyatlari b-n suvçeçak virusiga öxşab ketadi, şu bois adabiyotlarda G.ning bu xilini suvçeçak virusi qözğatadi deyiladi. Kasallikning inkubatsion davri 7-8 kun, mustaqil yoki biror boşqa kasallik (zotiljam, plevrit va b.) asorati sifatida namoyon bölişi mumkin. G.ning bu turi faqat katta yoşli kişilarda uçraydi. Bunda badanning muayyan nervi yoki nerv tarmoklari böylab giperemiyalangan sohaga, aksariyat tananing bir tomoniga pufakçalar toşadi. Toşmalar toşişidan oldin bemorning köngli behuzur bölib, boşi oğriydi, biror nerv poyasi böylab tutib-tutib turadigan oğriq hamda xuddi şu joylarning açişib turişi kuzatiladi. Pufakçalar pösti qattiq, içi tiniq suyuqlikka töla böladi, bora-bora suyuqlik loyqalana boşlaydi. Pufakçalar bir-biriga qöşilib, qator joylaşadi, ular atrofi qizarib turadi. Pufakçalar köz, quloq, qovurğalararo nervlar, şuningdek böyin, bel nervlari va nerv tarmoklari böylab toşadi. G. toşgan soha qattiq tortişib oğriydi, pufakçalar yorilib qönğir qora qötir pöstlar hosil böladi. 2—3 haftada kasallik alomatlari yöqolib, bemor tuzaladi, ba'zan pufakçalar davriy ravişda yangidan toşib turişi mumkin. Toşmalar yöqolib ketgaç, şu joylarda muskullar parez» va nevralgiya seziladi. Pufakçalar örnida ikkilamçi giperpigmentli doğlar, oğir şakllarida esa çandikdi yoki atrofiyali özgarişlar qoladi. Kasallik yengil keçganda öz-özidan tuzalib ketişi ham mumkin. Örab oluvçi G. oğirroq keçganida bemor iloji boriça örinda yotib vraç nazorati ostida davolaiişi lozim. Bemorning yoşiga qarab autogemoterapiya, gammaglobulin, antibiotiklar, vitaminlar, fizioterapiya (ultratovuş, diatermiya va h.k.) va mahalliy muolajalar (malhamlar) buyuriladi. G.ning oldini oliş uçun organizmni çiniqtiriş, mavsumga qarab kiyiniş (sovqotmaslik yoki juda isib ketmaslik), şaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qiliş kerak.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕРПЕС (herpes; лот. herpo —ўрмалаб юрмоқ) — вируслар қўзғатадиган касаллик, бунда баданнинг турли қисмида тери қизариб, ғуж-ғуж майда пуфакчалар ҳосил бўлади. Касаллик манбаи бемор ёки вирус ташувчи ҳисобланиб, соғлом кишига улар б-н мулоқотда бўлганда юқади. Совқотиш, шамоллаш, интоксикация, инфекцион касалликлар (грипп, зотилжам ва б.) оқибатида пайдо бўлиши мумкин. Оддий ва ўраб олувчи Г. фарқ қилинади. Оддий Г. б-н бир ёшгача бўлган болалар деярли оғримайди (онадан ўтган иммунитет ҳисобига); кейинчалик иммунитет кучи сусайиб, қулай шароит туғилса, касаллик рўй бериши мумкин (янгқ.Учуқ).Ўр а б олувчи ёки белбоғсимон Г. (herpes zoster)HH фильтрланувчи нейротроп вирус қўзғатади (varicella zoster); у ўзининг жуда кўп хусусиятлари б-н сувчечак вирусига ўхшаб кетади, шу боис адабиётларда Г.нинг бу хилини сувчечак вируси қўзғатади дейилади. Касалликнинг инкубацион даври 7-8 кун, мустақил ёки бирор бошқа касаллик (зотилжам, плеврит ва б.) асорати сифатида намоён бўлиши мумкин. Г.нинг бу тури фақат катта ёшли кишиларда учрайди. Бунда баданнинг муайян нерви ёки нерв тармоклари бўйлаб гиперемияланган соҳага, аксарият тананинг бир томонига пуфакчалар тошади. Тошмалар тошишидан олдин беморнинг кўнгли беҳузур бўлиб, боши оғрийди, бирор нерв пояси бўйлаб тутиб-тутиб турадиган оғриқ ҳамда худди шу жойларнинг ачишиб туриши кузатилади. Пуфакчалар пўсти қаттиқ, ичи тиниқ суюқликка тўла бўлади, бора-бора суюқлик лойқалана бошлайди. Пуфакчалар бир-бирига қўшилиб, қатор жойлашади, улар атрофи қизариб туради. Пуфакчалар кўз, қулоқ, қовурғалараро нервлар, шунингдек бўйин, бел нервлари ва нерв тармоклари бўйлаб тошади. Г. тошган соҳа қаттиқ тортишиб оғрийди, пуфакчалар ёрилиб қўнғир қора қўтир пўстлар ҳосил бўлади. 2—3 ҳафтада касаллик аломатлари йўқолиб, бемор тузалади, баъзан пуфакчалар даврий равишда янгидан тошиб туриши мумкин. Тошмалар йўқолиб кетгач, шу жойларда мускуллар парез» ва невралгия сезилади. Пуфакчалар ўрнида иккиламчи гиперпигментли доғлар, оғир шаклларида эса чандикди ёки атрофияли ўзгаришлар қолади. Касаллик енгил кечганда ўз-ўзидан тузалиб кетиши ҳам мумкин. Ўраб олувчи Г. оғирроқ кечганида бемор иложи борича ўринда ётиб врач назорати остида даволаииши лозим. Беморнинг ёшига қараб аутогемотерапия, гаммаглобулин, антибиотиклар, витаминлар, физиотерапия (ультратовуш, диатермия ва ҳ.к.) ва маҳаллий муолажалар (малҳамлар) буюрилади. Г.нинг олдини олиш учун организмни чиниқтириш, мавсумга қараб кийиниш (совқотмаслик ёки жуда исиб кетмаслик), шахсий гигиена қоидаларига риоя қилиш керак.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.