Geterotsiklik birikmalar

Geterotsiklik birikmalar (getero... va yun. kyklos — halqa) — molekulasida halqa saqlaydigan va bu halqada ugleroddan taşqari bir yoki bir neçta boşqa elementlarning atomlari (geteroatomlar)ni tutadigan organik moddalar. Halqasida azot (N), kislorod (O), oltingugurt (S) tutadigan G.b. katta ahamiyatga ega bölib, ularga nuklein kislotalar, oqsillar va b. molekulalari tuzilişida iştirok etadigan alkaloidlar, vitaminlar, antibiotiklar va tabiiy pigmentlar kiradi. Xalqaro nomenklaturaga asosan muhim G.b.ning trivial nomlari saqlanib qolgan, mas, pirrol (I), furan (II), tiofen (III). Halqasida 3 tadan 10 tagaça atom tutgan monotsiklik G.b.ning nomlari ulardagi geteroatomlar (N — aza, O — oksa, S — tia, R — fosfa va h.k.) ni, a'zolarining sonini, halqalarning töyingan yoki töyinmaganligini e'tiborga olgan holda tuziladi Mas, aziridin (IV), tiiren (V), tiyet (VI), 1,3dioksolan (VII), pergidropirimidin (VIII). 5 va 6 a'zoli töyinmagan G.b. aromatik xossaga ega bölganligi sababli geteroaromatik birikmalar deb ataladi. Ular (mas, tiofen, pirrol, piridin) ning kimyoviy xossalari benzol va uning hosilalariga öxşaşdir. G.b.ga köpçina moddalar, mas, furan guruhiga furfurol (plastmassa i.ç.da işlatiladigan xom aşyo), pirrol hosilasiga ösimliklar xlorofili va qon gemini kiradi. G.b. ösimlik va tirik organizm hayot faoliyatida muhim ahamiyatga ega. Tibbiyotda qöllaniladigan doridarmonlarning deyarli yarmi G.b.dan iborat.