Geterozis
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 255–256-b. — ziyouz.com
Geterozis (yun. heteroisis — özgariş, farqlaniş) — duragay quvvatining namoyon bölişi, ya'ni duragaylar körsatkiçining ota-onaning örtaça körsatkiçlari yoki ota-onadan birining yaxşi körsatkiçlariga nisbatan ustun keliş hodisasi. «G.» terminini fanga amerikalik genetik G. Şell kiritgan (1914). G. qarindoş bölmagan şakllarni; har xil liniya, zot (nav) va hamma turlarni özaro çatiştirişdan olingan birinçi avlod duragaylari uçun xos. Keyingi avlodlarda (duragaylar özaro çatiştirilganda) uning samarasi susayadi va yöqoladi. G. ğözada vegetativ organlarning kuçli rivojlaniş (somatik G.), uruğ mahsuldorligi (reproduktiv G.), şuningdek polimer genlar boşqaradigan miqdoriy tartibdagi qimmatli xöjalik belgilari böyiça kuzatiladi. G. ijobiy va salbiy bölişi mumkin. Ijobiy G.da birinçi avlod duragayi — F, körsatkiçlari ota-onaning har ikkisinikidan ham ustun, salbiy F, da esa pastroq böladi. Turlararo duragaylaşning eng yaxşi kombinatsiyalarida birinçi avloddagi G. 50—100% ga yetadi. Tetraploid turlarning tur içidagi duragaylarida G. sustroq bölib, 30—40%ni taşkil etadi. Makkajöxorining oddiy va qöş liniyalararo duragaylari umumiy don hosilini 20—30% oşirişga imkon beradi. G.ning genetik asosi — gen içidagi, genlararo özaro ta'sir munosabatlariga asoslangan. G.ning asosida yotuvçi geterozigotalikning ahamiyatini isbotlovçi dalillardan biri tabiiy populyatsiyalardagi individlarning köp sondagi genlar böyiça geterozigotaligidir. Q.x.da makkajöxori, pomidor, piyoz, bodring, tarvuz, beda va b. ekinlarning duragay uruğlarini yetiştiriş usullari işlab çiqilgan. Çorvaçilikda G. hodisasi duragaylaş, zotlararo va zot içida çatiştirişda kuzatiladi va q.x. hayvonlari mahsuldorligini oşirişni ta'minlaydi. Şarifjon Törabekov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕТЕРОЗИС (юн. heteroisis — ўзгариш, фарқланиш) — дурагай қувватининг намоён бўлиши, яъни дурагайлар кўрсаткичининг ота-онанинг ўртача кўрсаткичлари ёки ота-онадан бирининг яхши кўрсаткичларига нисбатан устун келиш ҳодисаси. «Г.» терминини фанга америкалик генетик Г. Шелл киритган (1914). Г. қариндош бўлмаган шаклларни; ҳар хил линия, зот (нав) ва ҳамма турларни ўзаро чатиштиришдан олинган биринчи авлод дурагайлари учун хос. Кейинги авлодларда (дурагайлар ўзаро чатиштирилганда) унинг самараси сусаяди ва йўқолади. Г. ғўзада вегетатив органларнинг кучли ривожланиш (соматик Г.), уруғ маҳсулдорлиги (репродуктив Г.), шунингдек полимер генлар бошқарадиган миқдорий тартибдаги қимматли хўжалик белгилари бўйича кузатилади. Г. ижобий ва салбий бўлиши мумкин. Ижобий Г.да биринчи авлод дурагайи — F, кўрсаткичлари ота-онанинг ҳар иккисиникидан ҳам устун, салбий F, да эса пастроқ бўлади. Турлараро дурагайлашнинг энг яхши комбинацияларида биринчи авлоддаги Г. 50—100% га етади. Тетраплоид турларнинг тур ичидаги дурагайларида Г. сустроқ бўлиб, 30—40%ни ташкил этади. Маккажўхорининг оддий ва қўш линиялараро дурагайлари умумий дон ҳосилини 20—30% оширишга имкон беради. Г.нинг генетик асоси — ген ичидаги, генлараро ўзаро таъсир муносабатларига асосланган. Г.нинг асосида ётувчи гетерозиготаликнинг аҳамиятини исботловчи далиллардан бири табиий популяциялардаги индивидларнинг кўп сондаги генлар бўйича гетерозиготалигидир. Қ.х.да маккажўхори, помидор, пиёз, бодринг, тарвуз, беда ва б. экинларнинг дурагай уруғларини етиштириш усуллари ишлаб чиқилган. Чорвачиликда Г. ҳодисаси дурагайлаш, зотлараро ва зот ичида чатиштиришда кузатилади ва қ.х. ҳайвонлари маҳсулдорлигини оширишни таъминлайди. Шарифжон Тўрабеков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.