Geyger
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 125-b. — ziyouz.com
Geyger G Ye R - M Yu L L Ye R HISOBLAGIÇI — yoruğlik va rentgen nurlari, kosmik zarralar, a-, [$- zarralar, u-kvantlarni tekşiriş uçun möljallangan asbob. Dastlab (1908 y. da) X. Geyger va E. Rezerford a-zarralar uçun gaz-razryadli hisoblagiçni loyihalaşgan, keyinçalik X. Geyger va V. Myuller hisoblagiçni mukammallaştirgan. G. — M. h. germetik berk silindrik idiş bölib, uning öqi böylab ingiçka sim (katod) tortilgan. Silindrik idiş (anod vazifasini bajaradi) 0,1 — 0,2 atm bosimgaça gaz (havo, vodorod, geliy, argon va h. k.) b-n töldiriladi, unda zarralar tuşadigan kiçik teşik böladi (1-rasm). G.—M. h. ni ulaş sxemasi 2-rasmda berilgan; bunda: Vo — gaz razryadi hosil qiluvçi boşlanğiç potensial; G.—M. h. da potensial V gaça (V = 500 — 1000 V) ortadi, hisoblagiçga tuşgan zaryadlangan zarra gazni ionlaştiradi va tok razryad (çaqnaş) hosil qiladi, natijada hisoblagiçda 10' — 10»6 s da bir juft ion paydo böladi. Bu tok impulsi kuçaytirgiçga beriladi, söngra elektromagnit hisoblagiç uni qayd qiladi. G.—M. h. ga tuşgan har bir zarra tok impulsini hosil qiladi va har safar qayd qilinadi (qayd qiliş vaqti Yu»4— 10»3 s). G. — M. h. fizika, biol., tibbiyot, sanoat va texnikaning bir qança sohalarida keng işlatiladi. Şişa nai v Katod Anod yemiriliş davri b-n a-zarra energiyasi orasidagi boğlanişni ifodalaydigan qonun; quyidagi formula b-n ifodalanadi: ]gT = C + -f=, iYe bunda Ye — a-zarra energiyasi (Mev), T — yarim yemiriliş davri (s), Sva D — doimiy mikdorlar. Bu qonun katta ener-giyali ozarra çiqaruvçi yadroning yarim yemiriliş davri kiçik bölişini bildiradi. X.Geygerva J. Nettol 1911 — 12 y. larda aniklaşgan. G. — N. q. ba'zi elementlarning yarim yemiriliş davrini aniqlaşda tatbiq qilinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
Г Е Й Г Е Р - М Ю Л Л Е Р ҲИСОБЛАГИЧИ — ёруғлик ва рентген нурлари, космик зарралар, а-, [$- зарралар, у-квантларни текшириш учун мўлжалланган асбоб. Дастлаб (1908 й. да) X. Гейгер ва Э. Резерфорд а-зарралар учун газ-разрядли ҳисоблагични лойиҳалашган, кейинчалик X. Гейгер ва В. Мюллер ҳисоблагични мукаммаллаштирган. Г. — М. ҳ. герметик берк цилиндрик идиш бўлиб, унинг ўқи бўйлаб ингичка сим (катод) тортилган. Цилиндрик идиш (анод вазифасини бажаради) 0,1 — 0,2 атм босимгача газ (ҳаво, водород, гелий, аргон ва ҳ. к.) б-н тўлдирилади, унда зарралар тушадиган кичик тешик бўлади (1-расм). Г.—М. ҳ. ни улаш схемаси 2-расмда берилган; бунда: Vo — газ разряди ҳосил қилувчи бошланғич потенциал; Г.—М. ҳ. да потенциал V гача (V = 500 — 1000 В) ортади, ҳисоблагичга тушган зарядланган зарра газни ионлаштиради ва ток разряд (чақнаш) ҳосил қилади, натижада ҳисоблагичда 10’ — 10»6 с да бир жуфт ион пайдо бўлади. Бу ток импульси кучайтиргичга берилади, сўнгра электромагнит ҳисоблагич уни қайд қилади. Г.—М. ҳ. га тушган ҳар бир зарра ток импульсини ҳосил қилади ва ҳар сафар қайд қилинади (қайд қилиш вақти Ю»4— 10»3 с). Г. — М. ҳ. физика, биол., тиббиёт, саноат ва техниканинг бир қанча соҳаларида кенг ишлатилади. Шиша наи v Катод Анод емирилиш даври б-н а-зарра энергияси орасидаги боғланишни ифодалайдиган қонун; қуйидаги формула б-н ифодаланади: ]gT = C + -f=, ыЕ бунда Е — а-зарра энергияси (Мэв), Т — ярим емирилиш даври (с), Сва D — доимий микдорлар. Бу қонун катта энер-гияли оьзарра чиқарувчи ядронинг ярим емирилиш даври кичик бўлишини билдиради. X.Гейгерва Ж. Неттол 1911 — 12 й. ларда аниклашган. Г. — Н. қ. баъзи элементларнинг ярим емирилиш даврини аниқлашда татбиқ қилинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.