Gidralar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 274-b. — ziyouz.com
Gidralar (Hydrida) — böşliqiçlilar tipiga mansub umurtqasiz hayvonlar turkumi. Köpinça yakka, ba'zan vaqtinça koloniya hosil qilib yaşaydi. Skeleti yöq. Tanasi xaltaga uxşaş, içi kovak. Uz. 3 sm gaça. Tanasining ostki yassi tovonga Uxşaş tomoni b-n suvdagi narsalar (toşlar, usimliklar, mollyuskalar çiğanoği va b.)ga yopişib oladi, tovoni urtasida torgina teşik bor. Tanasining yuqori uçida joylaşadi oğiz teşigi paypaslagiçlar (4-20 ta) b-n öralgan. Tana devori taşqi — ektoderma va içki — endodermadan iborat. Bu ikki qavatni yupqa tayanç plastinka (mezogleya) parda ajratib turadi. Ektodermada, ayniqsa paypaslagiçlarda kuydiriş xususiyatiga ega bölgan juda kup otuvçi hujayralar buladi. Ular yordamida G. duşmandan himoyalanadi yoki siklop va b. mayda jonivorlarni tutib oladi. G. yil fasllariga qarab jinssiz (kurtaklanib) yoki jinsiy usulda kupayadi. Ular meduza hosil qilmaydi. Ayrim jinsli yoki germafrodit. Germafrodit G.da erkaklik va urğoçilik jinsiy bezlari tanasining turli qismlarida hosil buladi. Gonadasida faqat bitta tuxum hujayra yetiladi. Tuxum hujayra tanasida uruğlanadi. Uruğlangan tuxum hujayra öz atrofiga qalin pust işlab çiqarib sistaga aylanadi va qişlab qoladi. Qişda ona G. nobud buladi. Bahorda esa zigotadan yoş G. rivojlanadi. G.ning 10 dan ortiq turi çuçuk suvlarda yaşaydi. Çuçuk suv havzalarida asosan oddiy, ya'ni poyaçasiz gidra (Hydra vulgaris), poyaçali, ya'ni qönğir gidra (Pelmatohydra oligactis), qoronği joyda yaşay olmaydigan yaşil gidra (Chlorohydra viridisisima) va b. uçraydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИДРАЛАР (Hydrida) — бўшлиқичлилар типига мансуб умуртқасиз ҳайвонлар туркуми. Кўпинча якка, баъзан вақтинча колония ҳосил қилиб яшайди. Скелети йўқ. Танаси халтага ухшаш, ичи ковак. Уз. 3 см гача. Танасининг остки ясси товонга Ухшаш томони б-н сувдаги нарсалар (тошлар, усимликлар, моллюскалар чиғаноғи ва б.)га ёпишиб олади, товони уртасида торгина тешик бор. Танасининг юқори учида жойлашади оғиз тешиги пайпаслагичлар (4-20 та) б-н ўралган. Тана девори ташқи — эктодерма ва ички — эндодермадан иборат. Бу икки қаватни юпқа таянч пластинка (мезоглея) парда ажратиб туради. Эктодермада, айниқса пайпаслагичларда куйдириш хусусиятига эга бўлган жуда куп отувчи ҳужайралар булади. Улар ёрдамида Г. душмандан ҳимояланади ёки циклоп ва б. майда жониворларни тутиб олади. Г. йил фаслларига қараб жинссиз (куртакланиб) ёки жинсий усулда купаяди. Улар медуза ҳосил қилмайди. Айрим жинсли ёки гермафродит. Гермафродит Г.да эркаклик ва урғочилик жинсий безлари танасининг турли қисмларида ҳосил булади. Гонадасида фақат битта тухум ҳужайра етилади. Тухум ҳужайра танасида уруғланади. Уруғланган тухум ҳужайра ўз атрофига қалин пуст ишлаб чиқариб цистага айланади ва қишлаб қолади. Қишда она Г. нобуд булади. Баҳорда эса зиготадан ёш Г. ривожланади. Г.нинг 10 дан ортиқ тури чучук сувларда яшайди. Чучук сув ҳавзаларида асосан оддий, яъни поячасиз гидра (Hydra vulgaris), поячали, яъни қўнғир гидра (Pelmatohydra oligactis), қоронғи жойда яшай олмайдиган яшил гидра (Chlorohydra viridisisima) ва б. учрайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.