Gidravlika
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 272–273-b. — ziyouz.com
Gidravlika (gidro... va yun. aulos — nayça) — suyuqliklarning muvozanat va harakat şartlari qonunlarini örganiş va şu qonunlardan foydalanib, gidrotexnikaning amaliy masalalarni hal qiliş b-n şuğullanadigan fan. Gidrotexnika inşootlari, gidravlik maşinalar, yerni quritiş va suğoriş, gidroenergetika, gidromexanizatsiya, suv b-n ta'minlaş va kanalizatsiya kabi muhandislik masalalari b-n şuğullanadi (ilgari G. ning asosiy vazifasi suvning quvurlardagi harakatini örganiş bölgan). G. gidrostatika va gidrodinamikaga bölinadi. Gidrostatika suyuqpiklarning muvozanat şartlarini va ular b-n tutaşgan qattiq jismlarga ta'sirini, gidrodinamika esa suyuqliklarning harakat qonunlarini va ular b-n tutaşgan qattiq jismlarning özaro ta'sirini örganadi. G. nazariy mexanikaga asoslangan. U 17-a. oxiri va 18-a. boşlarida mustaqil fan sifatida rivojlana boşladi. Bu sohada I. Nyuton, D. Bernulli, M. V. Lomonosov, L. Eylernnpt xizmati katta. Rus olimi N. Ye. Jukovskiy 1899 y.da dunyoga maşhur gidravlik zarba nazariyasini kaşf etdi. G.ning asosiy bölimlaridan biri filtrlaş nazariyasini yaratdi. Texnika va tabiatda köp uçraydigan aralaşmalar (suyuqlik, gaz va qattiq jism zarraçalari aralaşmalari) gidravlikasi ayniqsa rivojlandi. Bu sohaga rus olimi F. I. Frankel va özbek olimi X. A. Raxmatulinlar asos soldi. Köp fazali aralaşmalar gidravlikasi sohasida Toşkent ilmiy maktabi bunyodga keldi. Özbek olimi J. F. Fayzullayev quvurlarda harakatlanuvçi aralaşmalar masalalari b-n şuğullandi, aralaşmalar harakatiga oid bir qança masalalarni nazariy va amaliy jihatdan hal qiddi. Fanga Raxmatulin-Fayzullayev modeli tuşunçasi kiritildi. Umuman suv mexanikasi masalalarini hal qiliş b-n G.dan taşqari gidromexanika ham şuğullanadi. Gidromexanika, asosan, qagiy matematik usullarga asoslangan bölib, aniq matematik yeçim oliş uçun oqim harakati va turini, hatto suyuqliklarning fizik xossalarini ham soddalaştirib qaraydi. G. nazariy mexanika qonunlariga va tajribadan olingan sodda formulalarga amal qilib, texnika masalalarini aniq hal qilişga intiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИДРАВЛИКА (гидро... ва юн. aulos — найча) — суюқликларнинг мувозанат ва ҳаракат шартлари қонунларини ўрганиш ва шу қонунлардан фойдаланиб, гидротехниканинг амалий масалаларни ҳал қилиш б-н шуғулланадиган фан. Гидротехника иншоотлари, гидравлик машиналар, ерни қуритиш ва суғориш, гидроэнергетика, гидромеханизация, сув б-н таъминлаш ва канализация каби муҳандислик масалалари б-н шуғулланади (илгари Г. нинг асосий вазифаси сувнинг қувурлардаги ҳаракатини ўрганиш бўлган). Г. гидростатика ва гидродинамикага бўлинади. Гидростатика суюқпикларнинг мувозанат шартларини ва улар б-н туташган қаттиқ жисмларга таъсирини, гидродинамика эса суюқликларнинг ҳаракат қонунларини ва улар б-н туташган қаттиқ жисмларнинг ўзаро таъсирини ўрганади. Г. назарий механикага асосланган. У 17-а. охири ва 18-а. бошларида мустақил фан сифатида ривожлана бошлади. Бу соҳада И. Ньютон, Д. Бернулли, М. В. Ломоносов, Л. Эйлерннпт хизмати катта. Рус олими Н. Е. Жуковский 1899 й.да дунёга машҳур гидравлик зарба назариясини кашф этди. Г.нинг асосий бўлимларидан бири фильтрлаш назариясини яратди. Техника ва табиатда кўп учрайдиган аралашмалар (суюқлик, газ ва қаттиқ жисм заррачалари аралашмалари) гидравликаси айниқса ривожланди. Бу соҳага рус олими Ф. И. Франкель ва ўзбек олими X. А. Рахматулинлар асос солди. Кўп фазали аралашмалар гидравликаси соҳасида Тошкент илмий мактаби бунёдга келди. Ўзбек олими Ж. Ф. Файзуллаев қувурларда ҳаракатланувчи аралашмалар масалалари б-н шуғулланди, аралашмалар ҳаракатига оид бир қанча масалаларни назарий ва амалий жиҳатдан ҳал қидди. Фанга Рахматулин-Файзуллаев модели тушунчаси киритилди. Умуман сув механикаси масалаларини ҳал қилиш б-н Г.дан ташқари гидромеханика ҳам шуғулланади. Гидромеханика, асосан, қагьий математик усулларга асосланган бўлиб, аниқ математик ечим олиш учун оқим ҳаракати ва турини, ҳатто суюқликларнинг физик хоссаларини ҳам соддалаштириб қарайди. Г. назарий механика қонунларига ва тажрибадан олинган содда формулаларга амал қилиб, техника масалаларини аниқ ҳал қилишга интилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.