Gidrazobirikmalar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 273–274-b. — ziyouz.com
Gidrazobirikmalar - gidrazin molekulasida organik qoldiqlar saqlovçi birikmalar; G. bir örin almaşgan, simmetrik va nosimmetrik, diörin almaşgan, uç- va tetra urin almaşgan birikmalarga bölinadi. Alifatik (alkilgidrazinlar), aromatik (arilgidrazinlar) yoki geterotsiklik guruhpar qoldiklari sifatida bölişi mumkin. Gidrazid xilidagi örin almaşgan birikmalar mono-, atsil- va di- örin almaşgan birikmalardan taşkil topadi. G.ga gidrazon va azinlar ham kiradi. Quyi alkilgidrazinlar gigroskopik, havoda tutovçi birmunça agressiv (teri, kauçuk va şişani yemiradi) xususiyatga ega bölgan öziga xos hidli suyuqliklardir. Ular spirt, suv va efirda eriganda kup miqdorda issiqlik ajralib çiqadi. Mono- va dial-kilgidrazinlar öz xossalari jihatidan gidrazinga öxşaş asoslardir. Gidrazinning organik örin almaşgan birikmalari kuçli qaytaruvçilar bölib, atmosfera kislorodi xona haroratida ularni asta-sekin oksidlaydi. Yuzasi keng bölgan joyda esa ular öz-özidan alangalanib ketişi mumkin. Gidrazidlar nitrit kislota b-n birikib azidlar hosil qiladi, ulardan esa Kursius reaksiyasidan foydalangan holda aminlar hosil qiliş mumkin; bu reaksiyalarning ketma-ketligi karbon kislotalardan aminlar olişning qulay usulidir. Arilgidrazinlar birmunça faol moddalar bölib, qayta gidrazinlaniş reaksiyalariga kirişa oladi. Kislotali muhitda Fişer reaksiyasi orqali qayta guruxlanib indol hosilalarini hosil qiladi. Nosimmetrik dialkil- va diaril-gidrazinlar sanoatda platina yoki nikel katalizatori iştirokida nitro-zaminlarni gidrirlaş usulidan foydalanib olinadi. Gidrazinning organik örin almaşgan birikmalari doridarmonlar, böyoqlar, sun'iy oqartiruvçilar, polimerlaniş va ğovak hosil böliş jarayonlarini tezlaştiruvçi moddalar sifatida qöllaniladi. Benzol va toluolsulfokislotalar gidrazidlari, 1,3,5-trigidrazinosim-triazin, 2,2-azobis-izobutironitril, nosimmetrik dimetilgidrazinlar muhim raketa yoqilğilaridan hisoblanadi. Qudrat Axmerov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИДРАЗОБИРИКМАЛАР - гидразин молекуласида органик қолдиқлар сақловчи бирикмалар; Г. бир ўрин алмашган, симметрик ва носимметрик, диўрин алмашган, уч- ва тетра урин алмашган бирикмаларга бўлинади. Алифатик (алкилгидразинлар), ароматик (арилгидразинлар) ёки гетероциклик гуруҳпар қолдиклари сифатида бўлиши мумкин. Гидразид хилидаги ўрин алмашган бирикмалар моно-, ацил- ва ди- ўрин алмашган бирикмалардан ташкил топади. Г.га гидразон ва азинлар ҳам киради. Қуйи алкилгидразинлар гигроскопик, ҳавода тутовчи бирмунча агрессив (тери, каучук ва шишани емиради) хусусиятга эга бўлган ўзига хос ҳидли суюқликлардир. Улар спирт, сув ва эфирда эриганда куп миқдорда иссиқлик ажралиб чиқади. Моно- ва диал-килгидразинлар ўз хоссалари жиҳатидан гидразинга ўхшаш асослардир. Гидразиннинг органик ўрин алмашган бирикмалари кучли қайтарувчилар бўлиб, атмосфера кислороди хона ҳароратида уларни аста-секин оксидлайди. Юзаси кенг бўлган жойда эса улар ўз-ўзидан алангаланиб кетиши мумкин. Гидразидлар нитрит кислота б-н бирикиб азидлар ҳосил қилади, улардан эса Курциус реакциясидан фойдаланган ҳолда аминлар ҳосил қилиш мумкин; бу реакцияларнинг кетма-кетлиги карбон кислоталардан аминлар олишнинг қулай усулидир. Арилгидразинлар бирмунча фаол моддалар бўлиб, қайта гидразинланиш реакцияларига кириша олади. Кислотали муҳитда Фишер реакцияси орқали қайта гурухланиб индол ҳосилаларини ҳосил қилади. Носимметрик диалкил- ва диарил-гидразинлар саноатда платина ёки никель катализатори иштирокида нитро-заминларни гидрирлаш усулидан фойдаланиб олинади. Гидразиннинг органик ўрин алмашган бирикмалари доридармонлар, бўёқлар, сунъий оқартирувчилар, полимерланиш ва ғовак ҳосил бўлиш жараёнларини тезлаштирувчи моддалар сифатида қўлланилади. Бензол ва толуолсульфокислоталар гидразидлари, 1,3,5-тригидразиносим-триазин, 2,2-азобис-изобутиронитрил, носимметрик диметилгидразинлар муҳим ракета ёқилғиларидан ҳисобланади. Қудрат Ахмеров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.