Gidridlar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 275–276-b. — ziyouz.com
Gidridlar— kimyoviy elementlarning vodorod b-n hosil qilgan birikmalari. Tuzsimon, metallsimon, uçuvçan G.ga bölinadi. Tuzsimon G.ga işqoriy va işqoriy-yer metallarning G.i kiradi. Bu G.da boğlaniş ionli bölib, vodorod atomi manfiy zaryadlanadi. Tuzsimon G. oq kristall modda, yuqori t-rada vodorod ajratib suyuqlanadi. Bunday G.ni oliş uçun metallar yuqori t-rada vodorod atmosferasida qizdiriladi. Kuçli qaytaruvçi (mas, metallarni oksidlaridan yoki galogenidlaridan qaytariş, pölat va qiyin suyuqdanuvçan metallar yuzasidagi qurumni yöqotişda) va istiqbolli raketa yonilğisi sifatida qöllaniladi. Metallsimon G. kimyoviy boğlanişi jihatdan metallarga yakin bölib, metallarning kristall panjarasida vodorod atomlarining joylanişi natijasida hosil böladi. Metallsimon G. — xrom, marganets, temir, mis va platina guruhidagi metallarning G.i tegişli metallarni yuqori t-rada vodorod atmosferasida qizdiriş yöli b-n olinadi. Uçuvçan G. — davriy sistemaning IV, V, VI va VII guruhlari boş guruhlaridagi elementlarning gidridlarida kimyoviy boğ qutbli yoki kovalent böladi. Ularga SiH4, SnH4, PH3, AsH3, SbH3, H2S, H2Se, H2Te va quyi borvodorodlar kiradi. Şu guruxdardagi oğir zlementlarning gidridlari beqaror. G. organik moddalarni sintez qilişda, kuçli qaytaruvçi sifatida qöllaniladi. Texnikada yuqori vakuum ostida vodorod biriktiriş uçun işlatiladi (mas, kizdirilgan metallarga suv buği ta'sir ettiriş usuli). G. özgaruvçan valentli metallarning turli kimyoviy reaksiyalarida katalizatorlik vazifasini ötaydi. G.ning termik parçalanişi natijasida ba'zi elementlar (mas, kremniy, germaniy) sof holda olinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИДРИДЛАР— кимёвий элементларнинг водород б-н ҳосил қилган бирикмалари. Тузсимон, металлсимон, учувчан Г.га бўлинади. Тузсимон Г.га ишқорий ва ишқорий-ер металларнинг Г.и киради. Бу Г.да боғланиш ионли бўлиб, водород атоми манфий зарядланади. Тузсимон Г. оқ кристалл модда, юқори т-рада водород ажратиб суюқланади. Бундай Г.ни олиш учун металлар юқори т-рада водород атмосферасида қиздирилади. Кучли қайтарувчи (мас, металларни оксидларидан ёки галогенидларидан қайтариш, пўлат ва қийин суюқданувчан металлар юзасидаги қурумни йўқотишда) ва истиқболли ракета ёнилғиси сифатида қўлланилади. Металлсимон Г. кимёвий боғланиши жиҳатдан металларга якин бўлиб, металларнинг кристалл панжарасида водород атомларининг жойланиши натижасида ҳосил бўлади. Металлсимон Г. — хром, марганец, темир, мис ва платина гуруҳидаги металларнинг Г.и тегишли металларни юқори т-рада водород атмосферасида қиздириш йўли б-н олинади. Учувчан Г. — даврий системанинг IV, V, VI ва VII гуруҳлари бош гуруҳларидаги элементларнинг гидридларида кимёвий боғ қутбли ёки ковалент бўлади. Уларга SiH4, SnH4, PH3, AsH3, SbH3, H2S, H2Se, H2Te ва қуйи борводородлар киради. Шу гурухдардаги оғир злементларнинг гидридлари беқарор. Г. органик моддаларни синтез қилишда, кучли қайтарувчи сифатида қўлланилади. Техникада юқори вакуум остида водород бириктириш учун ишлатилади (мас, киздирилган металларга сув буғи таъсир эттириш усули). Г. ўзгарувчан валентли металларнинг турли кимёвий реакцияларида катализаторлик вазифасини ўтайди. Г.нинг термик парчаланиши натижасида баъзи элементлар (мас, кремний, германий) соф ҳолда олинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.