Gidroaeromexanika
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 277–278-b. — ziyouz.com
Gidroaeromexanika (gidro..., aero... va mexanika) — mexanikaning suyuq va gazeimon muhitlar muvozanati va harakatini, ularning bir-biriga va qattiq jismlarga ta'sirini örganiş b-n şuğullanadigan bölimi. G. kundalik hayot ehtiyojlari b-n çambarças boğliq holda rivojlandi. Gidrotexnika qurilmalari (kanallar, quduqlar), suvda suziş vositalari (sol, qayiq) qadim zamonlardan ma'lum. G. ga asos solgan Arximed gidrostatika qonunlarini kaşf qilgan, suyuqliklar muvozanati nazariyasini yaratgan. Keyinçalik, Leonardo da Vinçi jismlarning suyuqpik va gazlardagi harakatini örgangan, quşlarning uçişini kuzatib, muhit qarşiligi mavjudligini kaşf qilgan. B. Paskal suyuqlikning istalgan nuqtasida bosim kuçi hamma yönalişda bir xil bölişini aniqlagan. I. Nyuton G. qonun va tenglamalarini nazariy isbotlab bergan. Nazariy G. asosçilari L. Eyler. D. Bernulli G.ni mexanikaning qonunlariga tatbiq qilişgan. 19-a. boşida G.da qovuşoq suyuqliklar harakati örganildi, u gidravlika, gidrotexnika va maşinasozlikning tez rivojlanişiga turtki böldi. Qovuşoqlik kuçi har qanday harakatga qarşilik qilişini tajriba körsatdi. 19-a. oxirida G.ning yana bir yönalişi — siqiluvçan muhitlar oqişini örganiş rivojlandi. Barça suyuqliklar amalda siqilmaydi, aksinça, gazlar hajmini (ya'ni ziçligini, bosim t-rasini oşirib) osongina özgartirsa böladi; G. ning siqiluvçan muhitlar harakatini örganadigan bölimi gaz dinamikasi deyiladi. Aviatsiya va raketa texnikasining rivojlanişi, EHM, kompyuterning paydo bölişi munosabati b-n aerodinamika va gaz dinamikasi ham rivojlandi. G.ning siqilmaydigan suyuqliklar harakati muvozanatini örganadigan bölimi gidromexanika, iqlim va obhavoni örganadigan bölimidinamik meteorologiya deyiladi. G. mat., fizika va kimyo fanlari b-n uzviy boğlangan. G. usullari va tavsiyalari aviatsiya, gidromaşinasozlik, kemasozlik, sanoat aerodinamikasi, quriliş, q. h. sohalarida keng qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИДРОАЭРОМЕХАНИКА (гидро..., аэро... ва механика) — механиканинг суюқ ва газеимон муҳитлар мувозанати ва ҳаракатини, уларнинг бир-бирига ва қаттиқ жисмларга таъсирини ўрганиш б-н шуғулланадиган бўлими. Г. кундалик ҳаёт эҳтиёжлари б-н чамбарчас боғлиқ ҳолда ривожланди. Гидротехника қурилмалари (каналлар, қудуқлар), сувда сузиш воситалари (сол, қайиқ) қадим замонлардан маълум. Г. га асос солган Архимед гидростатика қонунларини кашф қилган, суюқликлар мувозанати назариясини яратган. Кейинчалик, Леонардо да Винчи жисмларнинг суюқпик ва газлардаги ҳаракатини ўрганган, қушларнинг учишини кузатиб, муҳит қаршилиги мавжудлигини кашф қилган. Б. Паскаль суюқликнинг исталган нуқтасида босим кучи ҳамма йўналишда бир хил бўлишини аниқлаган. И. Ньютон Г. қонун ва тенгламаларини назарий исботлаб берган. Назарий Г. асосчилари Л. Эйлер. Д. Бернулли Г.ни механиканинг қонунларига татбиқ қилишган. 19-а. бошида Г.да қовушоқ суюқликлар ҳаракати ўрганилди, у гидравлика, гидротехника ва машинасозликнинг тез ривожланишига туртки бўлди. Қовушоқлик кучи ҳар қандай ҳаракатга қаршилик қилишини тажриба кўрсатди. 19-а. охирида Г.нинг яна бир йўналиши — сиқилувчан муҳитлар оқишини ўрганиш ривожланди. Барча суюқликлар амалда сиқилмайди, аксинча, газлар ҳажмини (яъни зичлигини, босим т-расини ошириб) осонгина ўзгартирса бўлади; Г. нинг сиқилувчан муҳитлар ҳаракатини ўрганадиган бўлими газ динамикаси дейилади. Авиация ва ракета техникасининг ривожланиши, ЭҲМ, компьютернинг пайдо бўлиши муносабати б-н аэродинамика ва газ динамикаси ҳам ривожланди. Г.нинг сиқилмайдиган суюқликлар ҳаракати мувозанатини ўрганадиган бўлими гидромеханика, иқлим ва обҳавони ўрганадиган бўлимидинамик метеорология дейилади. Г. мат., физика ва кимё фанлари б-н узвий боғланган. Г. усуллари ва тавсиялари авиация, гидромашинасозлик, кемасозлик, саноат аэродинамикаси, қурилиш, қ. ҳ. соҳаларида кенг қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.