Gidroakustika
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 276–277-b. — ziyouz.com
Gidroakustika (yun. hydor - suv va akustika) — akustikaning suv osti lokatsiyasi, aloka maqsadlari va b. uçun tovuş tölqinlarining suv (köllar, dengizlar, okeanlar va b.)da tarkaliş, qaytiş va söniş xususiyatlarini örga-nadigan bölimi. Tovuş suv ostida havodagiga nisbatan deyarli sönmasdan uzoq masofaga tarqala oladi. U mas, 500— 2000 Gs çastota oraliğida suv ostida 15—20 km uzoqlikka, UT (ultratovuş) çastotasi oraliğida esa 3-5 km ga yetadi. Tovuşning suvda tarqaliş uzoqligi suvning qovuşoqlik xossasiga, tovuş refraksiyasiga, muhitning bir jinsli bölmasligiga boğliq böladi. Tovuş refraksiyasi (tovuşning suv ostida juda katta masofaga tarqalişi hodisasi) sababçilari çuqurlik özgara borgan sari gidrostatik bosim, tuz miqdori va t-ra özgarib suv xossalari balandlik böyiça bir jinsli bölmasligidir. Natijada tovuşning tarqaliş tezligi çuqurlik böyiça özgara boradi; yuqorida tarqaliş tezligi t-raning kötarilişi sababli ortadi, pastda esa çuqurlik ortişi b-n gidrostatik bosimning ortişi sababli tezlik ortadi. Şuningdek, tarqaliş tezligi yil mavsumiga ham boğliq (rasmga q.), qişda yozdagidan uzoqroqqa tarqaladi, çunki yozda suvning yuqori va pastki qatlamlari orasida t-ralar farqi bölgani uçun nurlar pastga tomon egilib, ança energiyasini yöqotadi. Agar tovuş manbai va qabul qilgiçini şu qatlamda joylaştirilsa, hatto örtaça tezlikdagi tovuş (mas, massasi 1—2 kg bölgan kiçik zaryadli portlaş tovuşlari) ham yuzlab va minglab km masofalarda qayd qilinişi mumkin. G. harbiy maqsadlarda, baliqçilikda, kemalarni boşqariş va b.da keng qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИДРОАКУСТИКА (юн. hydor - сув ва акустика) — акустиканинг сув ости локацияси, алока мақсадлари ва б. учун товуш тўлқинларининг сув (кўллар, денгизлар, океанлар ва б.)да таркалиш, қайтиш ва сўниш хусусиятларини ўрга-надиган бўлими. Товуш сув остида ҳаводагига нисбатан деярли сўнмасдан узоқ масофага тарқала олади. У мас, 500— 2000 Гц частота оралиғида сув остида 15—20 км узоқликка, УТ (ультратовуш) частотаси оралиғида эса 3-5 км га етади. Товушнинг сувда тарқалиш узоқлиги сувнинг қовушоқлик хоссасига, товуш рефракциясига, муҳитнинг бир жинсли бўлмаслигига боғлиқ бўлади. Товуш рефракцияси (товушнинг сув остида жуда катта масофага тарқалиши ҳодисаси) сабабчилари чуқурлик ўзгара борган сари гидростатик босим, туз миқдори ва т-ра ўзгариб сув хоссалари баландлик бўйича бир жинсли бўлмаслигидир. Натижада товушнинг тарқалиш тезлиги чуқурлик бўйича ўзгара боради; юқорида тарқалиш тезлиги т-ранинг кўтарилиши сабабли ортади, пастда эса чуқурлик ортиши б-н гидростатик босимнинг ортиши сабабли тезлик ортади. Шунингдек, тарқалиш тезлиги йил мавсумига ҳам боғлиқ (расмга қ.), қишда ёздагидан узоқроққа тарқалади, чунки ёзда сувнинг юқори ва пастки қатламлари орасида т-ралар фарқи бўлгани учун нурлар пастга томон эгилиб, анча энергиясини йўқотади. Агар товуш манбаи ва қабул қилгичини шу қатламда жойлаштирилса, ҳатто ўртача тезликдаги товуш (мас, массаси 1—2 кг бўлган кичик зарядли портлаш товушлари) ҳам юзлаб ва минглаб км масофаларда қайд қилиниши мумкин. Г. ҳарбий мақсадларда, балиқчиликда, кемаларни бошқариш ва б.да кенг қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.