Gidrobiologiya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 278–279-b. — ziyouz.com
Gidrobiologiya (gidro... va biologiya) — biol.ning bir bölimi, suvda yaşaydigan organizmlar va ularning yaşaş şaroiti b-n özaro munosabatlarini hamda suv qavzalarining biologik mahsuddorligini örganadi. G. — ekologiya fani. Suv muhitidagi yaşaş şaroiti suv havzasining fizik-geografik xususiyatlari b-n boğliq. Mas, suvning kimyoviy tarkibi, xususan biogen elementlar va suvda erigan gazlarning tarkibi hamda ularning miqdori, suv tubi yotqiziqlari (çökindilari), suvning tiniqligi va b. xususiyatlar suvda yaşaydigan organizmlar faoliyati b-n boğliq. G. hayot jarayonlarini geografiya fanlari — limnologiya va okeanologiya b-n birga örganadi. Suv muhitining biologik resurelaridan töğri foydalanişning ilmiy asoslarini işlab çiqiş G.da muhim örin tutadi, çunki bu masalalar dengizlarda baliq ovlaş, şolipoyalarda baliq yetiştiriş, hovuz baliqçiligi, şuningdek suv hayvonlarini köpaytiriş va ovlaş tadbirlari b-n bevosita boğliq. Aholini va sanoatni toza suv b-n ta'minlaş, tabiiy suvlarni ifloslanişdan saqlaş, ifloslangan suvlarning öz-özidan tozalaniş jarayonlari hamda oqar suvlarni biologik tozalaş usullari (sanitariya G.si) kabi biologik masalalar ham G.ning muhim yönalişidir. Suvning ifloslanganlik darajasi G. metodlari b-n aniqlanadi (suv sifatini biologik analiz qiliş). Suv b-n ta'minlaş va kemalar qatnoviga xalaqit beradigan biologik sabablar (kemalarning korpusi, har xil apparatlari va gidrotexnik kurilmalarida, issiqlik elektrstansiyalarining trubalarida mikro-organizmlarning köpayib ketişi, suv havzalarining suv ösimliklari b-n ifloslanişi) muammolari texnik G.ga kiradi. Gidroakustikalarga doir ma'lumotlar — tovuşning tarqalişi va yutilişida planktonning ta'sirini aniqlaş ham G.ning vazifasidir. Flotdan foydalanişga xalaqit beradigan biologik sabablarni, şuningdek biolyuminessensiyani navigatsiya G.si, şolipoyalar öğitlanganida şu yerdagi suvlarda şoli yetiştiriş b-n bir vaqtda baliq urçitişda gidrobiontlar rolini q. x. G.si örganadi. Tabiiy suvlarni tasnif qiliş, ularning biologik mahsuddorligini örganiş, suv muhitidagi, moddalarning biologik aylanişi va suvdagi energiya oqimini suv havzalarida keçadigan biologik jarayonlarni tadqiq qiliş ham G.ning vazifasiga kiradi. Gidrobiologik bilimlar va metodlardan suv havzalari oziq bazasini baholaşda, baliqçilikda keng foydalaniladi. Özbekiston suv havzalarini örganişni 19-a. örtalarida rus tadqiqotçilari A. Lemon (1814—42), F. Baziner (1842), A. I. Butakov (1848-49) boşlab bergan. Dastlab tadqiqotlar Orol dengizida baliq ovlaş b-n boğliq bölgan edi. 20- y. boşlarida Orol dengizi faunasini örganişda S. A. Zernov, L. S. Berglarning ixtiologiya va G. sohasida olib borgan tadqiqotlari alohida ahamiyatga ega. 1920 y.ga kelib Örta Osiyo davlat un-ti va Orol baliqçilik st-yasining taşkil etilişi ixtiologik va gidrobiologik tadqiqotlarning ança rivojlanişiga sabab böldi. Bu davrda ötkazilgan gidrobiologik tadqiqotlarda içki suv havzalaridan ovlanadigan baliqlar va şu suv havzalarining gidrobiologik rejimi örganiddi. Suv havzalari va şolipoyalarni gidrobiologik tadqiq qiliş va ularda baliq östiriş yuzasidan ilmiy tadqiqot işlari boşlab yuborildi (A. M. Muhammadiyev). Gidrobiologik tadqiqotlar ayniqsa 20-a. örtalarida Özbekiston FA Zoologiya in-ti va gidrobiologiya lab. taşkil etilişi b-n avj olib ketdi. Aynan şu davrda Kattaqörğon, Qöyimozor, Tödaköl suv omborlarida baliqçilikni rivojlantiriş borasida bir qator tadqiqotlar ötkazildi (M. O. Abdullayev, Ğ. K. Komilov, L. K. Sibirseva). 1967—79 y.larda suv omborlarining gidrobiologik rejimi, ularning oziq bazasini aniqlaş, şuningdek sun'iy hovuzlarda östirilayotgan baliqlarning mahsuldorligini oşiriş ustida ilmiy izlanişlar olib borildi (A. Omonov, M. O. Abdullayev va b.). 1979—81 y.larda suv havzalarining biologik rejimi, suvning ifloslanişi, suv hayvonlarining ekologiyasi, şuningdek baliqlar faunasining şakllanişi va baliq resurslaridan oqilona foydalaniş böyiça i.t. işlari amalga oşirildi (A. M. Muhammadiyev, D. Mansurova, A. L. Şikidze va b.), 20-a. ning sönggi yillarida suv havzalari hayvonot dunyosining biologik xilma-xilligini saqlaş borasida i.t.lar olib borildi (K. Sattorov, B. Komilov, E. Togayev, V. Xegay, Yu. Golubenko, T. Solihov, U. Mirzayev, G. Rahmatullayeva, A. Kuzmetov va b.). G. sohasidagi işlar Özbekiston FA Zoologiya in-ti, «Özbaliq» korporatsiyasiga tegişli akvakultura in-ti, ÖzMUning biol. tuproqşunoslik f-tida va b. bir qança ilmiy muassasalarda olib boriladi. Uluğbek Mirzayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИДРОБИОЛОГИЯ (гидро... ва биология) — биол.нинг бир бўлими, сувда яшайдиган организмлар ва уларнинг яшаш шароити б-н ўзаро муносабатларини ҳамда сув қавзаларининг биологик маҳсуддорлигини ўрганади. Г. — экология фани. Сув муҳитидаги яшаш шароити сув ҳавзасининг физик-географик хусусиятлари б-н боғлиқ. Мас, сувнинг кимёвий таркиби, хусусан биоген элементлар ва сувда эриган газларнинг таркиби ҳамда уларнинг миқдори, сув туби ётқизиқлари (чўкиндилари), сувнинг тиниқлиги ва б. хусусиятлар сувда яшайдиган организмлар фаолияти б-н боғлиқ. Г. ҳаёт жараёнларини география фанлари — лимнология ва океанология б-н бирга ўрганади. Сув муҳитининг биологик ресуреларидан тўғри фойдаланишнинг илмий асосларини ишлаб чиқиш Г.да муҳим ўрин тутади, чунки бу масалалар денгизларда балиқ овлаш, шолипояларда балиқ етиштириш, ҳовуз балиқчилиги, шунингдек сув ҳайвонларини кўпайтириш ва овлаш тадбирлари б-н бевосита боғлиқ. Аҳолини ва саноатни тоза сув б-н таъминлаш, табиий сувларни ифлосланишдан сақлаш, ифлосланган сувларнинг ўз-ўзидан тозаланиш жараёнлари ҳамда оқар сувларни биологик тозалаш усуллари (санитария Г.си) каби биологик масалалар ҳам Г.нинг муҳим йўналишидир. Сувнинг ифлосланганлик даражаси Г. методлари б-н аниқланади (сув сифатини биологик анализ қилиш). Сув б-н таъминлаш ва кемалар қатновига халақит берадиган биологик сабаблар (кемаларнинг корпуси, ҳар хил аппаратлари ва гидротехник курилмаларида, иссиқлик электрстанцияларининг трубаларида микро-организмларнинг кўпайиб кетиши, сув ҳавзаларининг сув ўсимликлари б-н ифлосланиши) муаммолари техник Г.га киради. Гидроакустикаларга доир маълумотлар — товушнинг тарқалиши ва ютилишида планктоннинг таъсирини аниқлаш ҳам Г.нинг вазифасидир. Флотдан фойдаланишга халақит берадиган биологик сабабларни, шунингдек биолюминесценцияни навигация Г.си, шолипоялар ўғитланганида шу ердаги сувларда шоли етиштириш б-н бир вақтда балиқ урчитишда гидробионтлар ролини қ. х. Г.си ўрганади. Табиий сувларни тасниф қилиш, уларнинг биологик маҳсуддорлигини ўрганиш, сув муҳитидаги, моддаларнинг биологик айланиши ва сувдаги энергия оқимини сув ҳавзаларида кечадиган биологик жараёнларни тадқиқ қилиш ҳам Г.нинг вазифасига киради. Гидробиологик билимлар ва методлардан сув ҳавзалари озиқ базасини баҳолашда, балиқчиликда кенг фойдаланилади. Ўзбекистон сув ҳавзаларини ўрганишни 19-а. ўрталарида рус тадқиқотчилари А. Лемон (1814—42), Ф. Базинер (1842), А. И. Бутаков (1848-49) бошлаб берган. Дастлаб тадқиқотлар Орол денгизида балиқ овлаш б-н боғлиқ бўлган эди. 20- й. бошларида Орол денгизи фаунасини ўрганишда С. А. Зернов, Л. С. Бергларнинг ихтиология ва Г. соҳасида олиб борган тадқиқотлари алоҳида аҳамиятга эга. 1920 й.га келиб Ўрта Осиё давлат ун-ти ва Орол балиқчилик ст-ясининг ташкил этилиши ихтиологик ва гидробиологик тадқиқотларнинг анча ривожланишига сабаб бўлди. Бу даврда ўтказилган гидробиологик тадқиқотларда ички сув ҳавзаларидан овланадиган балиқлар ва шу сув ҳавзаларининг гидробиологик режими ўрганидди. Сув ҳавзалари ва шолипояларни гидробиологик тадқиқ қилиш ва уларда балиқ ўстириш юзасидан илмий тадқиқот ишлари бошлаб юборилди (А. М. Муҳаммадиев). Гидробиологик тадқиқотлар айниқса 20-а. ўрталарида Ўзбекистон ФА Зоология ин-ти ва гидробиология лаб. ташкил этилиши б-н авж олиб кетди. Айнан шу даврда Каттақўрғон, Қўйимозор, Тўдакўл сув омборларида балиқчиликни ривожлантириш борасида бир қатор тадқиқотлар ўтказилди (М. О. Абдуллаев, Ғ. К. Комилов, Л. К. Сибирцева). 1967—79 й.ларда сув омборларининг гидробиологик режими, уларнинг озиқ базасини аниқлаш, шунингдек сунъий ҳовузларда ўстирилаётган балиқларнинг маҳсулдорлигини ошириш устида илмий изланишлар олиб борилди (А. Омонов, М. О. Абдуллаев ва б.). 1979—81 й.ларда сув ҳавзаларининг биологик режими, сувнинг ифлосланиши, сув ҳайвонларининг экологияси, шунингдек балиқлар фаунасининг шаклланиши ва балиқ ресурсларидан оқилона фойдаланиш бўйича и.т. ишлари амалга оширилди (А. М. Муҳаммадиев, Д. Мансурова, А. Л. Шикидзе ва б.), 20-а. нинг сўнгги йилларида сув ҳавзалари ҳайвонот дунёсининг биологик хилма-хиллигини сақлаш борасида и.т.лар олиб борилди (К. Сатторов, Б. Комилов, Э. Тогаев, В. Хегай, Ю. Голубенко, Т. Солиҳов, У. Мирзаев, Г. Раҳматуллаева, А. Кузметов ва б.). Г. соҳасидаги ишлар Ўзбекистон ФА Зоология ин-ти, «Ўзбалиқ» корпорациясига тегишли аквакультура ин-ти, ЎзМУнинг биол. тупроқшунослик ф-тида ва б. бир қанча илмий муассасаларда олиб борилади. Улуғбек Мирзаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.