Gidroelektr stansiya
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 308–309-b. — ziyouz.com
Gidroelektr stansiya (GES) -suv oqimining energiyasini gidravlik turbinalar yordamida elektr energiyasiga aylantirib beradigan gidrotexnika inşootlari va energetika jihozlari majmui. Gidrotexnika inşootlari töğon yonidagi, derivatsion va aralaş turlarga bölinadi. Töğon yonidagi GESlarda töğon yordamida suv sathi kötarilib, kerakli bosim hosil qilinadi. GES binosi 3 xil joylaştiriladi: 1) töğon yonida; 2) töğondan çetrokda; 3) töğondan pastda, daryo özanida. Töğon yonida va daryo özanida quriladigan GES larda suv bosimini töğon hosil qiladi. Bunday GES lar suvi köp bölgan, tekis oqadigan toğ daryolariga, soyliklarning toraygan joyiga quriladi. Bularga Qayroqqum, Tuyamöyin va Çordara GESlarini körsatiş mumkin. Derivatsion (GES ning st-ya uzeliga suv kuvurlari, kanal yoki tunnel vositasida olib kelinadigan) GESlar örta va yuqori bosimli bölib, bosim derivatsiya kanali yordamida hosil qilinadi. Bunday GES larga Çorvoq, Farhod va Bözsuv kanalidagi GESlar kiradi. Aralaş GES larda bosim, asosan, daryodagi gidrotexnika inşootlari va qisman derivatsiya kanali yordamida hosil qilinadi. GES inşootlari majmuiga daryo özanini tösib bosim hosil qiladigan boş inşoot (töğon), GES binosiga suv yetkazib beradigan kanal, st-ya bosim uzeli (SBU) yoki bosim suv quvuri, suv sathini va sarfini tartibga solib turadigan, ortiqça suvni çiqarib taşlaydigan va b. avtomatik qurilmalardan iborat inşootlar; suv energiyasini bevosita elektr energiyaga aylantirib beradigan gidroagregat (turbina b-n generator) örnatilgan maşina zali va foydalanib bölingan suvni çiqarib taşlaydigan inşootlar kiradi. Maxsus gidrotexnika inşootlari b-n GES turbinalariga keltirilgan suv turbinaning iş ğildiragini, unga örnatilgan öqni va öq b-n biriktirilgan generatorni aylantirişi natijasida elektr energiya hosil böladi. Elektr energiya maxsus qurilmalar vositasida iste'molçilarga yetkazib beriladi. Hozir barça GES larning işi avtomatlaştirilgan. Bir neça avtomat-laştirilgan GES lar uzoqdan turib (qöşni GES dan yoki energosistemaning boşqariş pultidan) boşqariladi. GES ning belgilangan quvvatiga köra kam (5 MVt gaça), örta (5—25 MVt) va katta (25 MVt dan yuqori) quvvatli xillarga bölinadi. Daryoning energetika resurslaridan tölaroq foydalaniş uçun GES lar kaskad tarzida, ya'ni daryo oqimi böyiça ma'lum masofada joylaştiriladi. Bunday GES kaskadlariga Özbekistondagi Toşkent (Bözsuv, Börijar, Oqtepa, Şayxontohur GES lari); Qodriya (Qodriya, Qibray, Salar, Oqqovoq-2); Çirçiq (Tovoqsoy, Oqqovoq); Quyi Bözsuv (GES-14, GES-18, GES-19, GES-22, GES-23); Örta Çirçiq (Çorvoq, Hojikent, Ğazalkent); Şahrixon (GES- 5A, GES-6A, GES-YUFK-1, GES-4A YUFK-3); Samarkand (GES-1B, GES- 2B, GES-ZB, GES-5B) GES kaskadlari kiradi. GES lar içida gidroakkumulyatsiyalovçi elektr stansiya (GAES) va kötariliş suv elektr stansiya (PES) alohida örin tutadi. GAES lar yirik energetik tizimlarda köp energiya talab qiladigan (tiğiz) vaqtlardagi energiyani töldirib turiş uçun quriladi. GAES ning energiyani akkumulyatsiyalaş xususiyati energetik tizimdagi ba'zi vaqt oraliğida böş bölgan elektr energiyadan foydalanişga asoslangan. Bu vaqtda GAES nasos rejimida işlab, suvni pastki hovuzdan yuqorigi hovuzga haydaydi; tiğiz vaqtda esa yiğilgan suvdan elektr energiya hosil qiladi. Oy va Quyoş gravitatsiya kuçlari suv massasini tortişi natijasida dengiz yoki okean suvlari sathi sutkada bir vaqtda ikki marta dam kögariladi, dam pasayadi. Ana şu kötarilgan suv energiyasini PES elektr energiyasiga aylantiradi. Bularda elektr energiya işlab çiqarişda jiddiy farq yöq. Alohida GES yoki GES kaskadi, odatda kondensatsiyey elektr stansiya (KES), issiqlik elektr markazi (TETS), atom elektr stansiya (AES) b-n bir tizimda işlaydi. Bunda energosistemadagi nagruzka grafigini qoplaşda qatnaşişiga qarab GES bazisli, köp energiya talab qiladigan (tiğiz) vaqtlarida işlaydigan bölişi mumkin. GES lar elektr energiya beriş b-n birga daryo özanini loyqalanişdan asraydi, köplab ekin maydonlarini suğorişga imkon beradi (yana k,. Gidroenergetika) Soli Majidov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИДРОЭЛЕКТР СТАНЦИЯ (ГЭС) -сув оқимининг энергиясини гидравлик турбиналар ёрдамида электр энергиясига айлантириб берадиган гидротехника иншоотлари ва энергетика жиҳозлари мажмуи. Гидротехника иншоотлари тўғон ёнидаги, деривацион ва аралаш турларга бўлинади. Тўғон ёнидаги ГЭСларда тўғон ёрдамида сув сатҳи кўтарилиб, керакли босим ҳосил қилинади. ГЭС биноси 3 хил жойлаштирилади: 1) тўғон ёнида; 2) тўғондан четрокда; 3) тўғондан пастда, дарё ўзанида. Тўғон ёнида ва дарё ўзанида қуриладиган ГЭС ларда сув босимини тўғон ҳосил қилади. Бундай ГЭС лар суви кўп бўлган, текис оқадиган тоғ дарёларига, сойликларнинг торайган жойига қурилади. Буларга Қайроққум, Туямўйин ва Чордара ГЭСларини кўрсатиш мумкин. Деривацион (ГЭС нинг ст-я узелига сув кувурлари, канал ёки туннель воситасида олиб келинадиган) ГЭСлар ўрта ва юқори босимли бўлиб, босим деривация канали ёрдамида ҳосил қилинади. Бундай ГЭС ларга Чорвоқ, Фарҳод ва Бўзсув каналидаги ГЭСлар киради. Аралаш ГЭС ларда босим, асосан, дарёдаги гидротехника иншоотлари ва қисман деривация канали ёрдамида ҳосил қилинади. ГЭС иншоотлари мажмуига дарё ўзанини тўсиб босим ҳосил қиладиган бош иншоот (тўғон), ГЭС биносига сув етказиб берадиган канал, ст-я босим узели (СБУ) ёки босим сув қувури, сув сатҳини ва сарфини тартибга солиб турадиган, ортиқча сувни чиқариб ташлайдиган ва б. автоматик қурилмалардан иборат иншоотлар; сув энергиясини бевосита электр энергияга айлантириб берадиган гидроагрегат (турбина б-н генератор) ўрнатилган машина зали ва фойдаланиб бўлинган сувни чиқариб ташлайдиган иншоотлар киради. Махсус гидротехника иншоотлари б-н ГЭС турбиналарига келтирилган сув турбинанинг иш ғилдирагини, унга ўрнатилган ўқни ва ўқ б-н бириктирилган генераторни айлантириши натижасида электр энергия ҳосил бўлади. Электр энергия махсус қурилмалар воситасида истеъмолчиларга етказиб берилади. Ҳозир барча ГЭС ларнинг иши автоматлаштирилган. Бир неча автомат-лаштирилган ГЭС лар узоқдан туриб (қўшни ГЭС дан ёки энергосистеманинг бошқариш пультидан) бошқарилади. ГЭС нинг белгиланган қувватига кўра кам (5 МВт гача), ўрта (5—25 МВт) ва катта (25 МВт дан юқори) қувватли хилларга бўлинади. Дарёнинг энергетика ресурсларидан тўлароқ фойдаланиш учун ГЭС лар каскад тарзида, яъни дарё оқими бўйича маълум масофада жойлаштирилади. Бундай ГЭС каскадларига Ўзбекистондаги Тошкент (Бўзсув, Бўрижар, Оқтепа, Шайхонтоҳур ГЭС лари); Қодрия (Қодрия, Қибрай, Салар, Оққовоқ-2); Чирчиқ (Товоқсой, Оққовоқ); Қуйи Бўзсув (ГЭС-14, ГЭС-18, ГЭС-19, ГЭС-22, ГЭС-23); Ўрта Чирчиқ (Чорвоқ, Ҳожикент, Ғазалкент); Шаҳрихон (ГЭС- 5А, ГЭС-6А, ГЭС-ЮФК-1, ГЭС-4А ЮФК-3); Самарканд (ГЭС-1Б, ГЭС- 2Б, ГЭС-ЗБ, ГЭС-5Б) ГЭС каскадлари киради. ГЭС лар ичида гидроаккумуляцияловчи электр станция (ГАЭС) ва кўтарилиш сув электр станция (ПЭС) алоҳида ўрин тутади. ГАЭС лар йирик энергетик тизимларда кўп энергия талаб қиладиган (тиғиз) вақтлардаги энергияни тўлдириб туриш учун қурилади. ГАЭС нинг энергияни аккумуляциялаш хусусияти энергетик тизимдаги баъзи вақт оралиғида бўш бўлган электр энергиядан фойдаланишга асосланган. Бу вақтда ГАЭС насос режимида ишлаб, сувни пастки ҳовуздан юқориги ҳовузга ҳайдайди; тиғиз вақтда эса йиғилган сувдан электр энергия ҳосил қилади. Ой ва Қуёш гравитация кучлари сув массасини тортиши натижасида денгиз ёки океан сувлари сатҳи суткада бир вақтда икки марта дам кўгарилади, дам пасаяди. Ана шу кўтарилган сув энергиясини ПЭС электр энергиясига айлантиради. Буларда электр энергия ишлаб чиқаришда жиддий фарқ йўқ. Алоҳида ГЭС ёки ГЭС каскади, одатда конденсацией электр станция (КЭС), иссиқлик электр маркази (ТЭЦ), атом электр станция (АЭС) б-н бир тизимда ишлайди. Бунда энергосистемадаги нагрузка графигини қоплашда қатнашишига қараб ГЭС базисли, кўп энергия талаб қиладиган (тиғиз) вақтларида ишлайдиган бўлиши мумкин. ГЭС лар электр энергия бериш б-н бирга дарё ўзанини лойқаланишдан асрайди, кўплаб экин майдонларини суғоришга имкон беради (яна к,. Гидроэнергетика) Соли Мажидов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.