Gidrogenlaş
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 279–280-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Gidrogenlaş (hydrogenium — vodorod) — oddiy moddalar (kimyoviy elementlar)ga yoki murakkab birikmalarga katalizatorlar iştirokida vodorod biriktiriş reaksiyasi. Kimyoviy birikmalardan vodorodni ajratiş — degidrogenlaş esa G.ning aks reaksiyasidir. G. va degidrogenlaş organik moddalarni katalizatorlar iştirokida sintez qilişning muhim usullari bölib, oksidlaniş-qaytariliş reaksiyalariga asoslangan. Bu reaksiyalar sanoatda ulkan reaktorlarda olib boriladi. Yoğlar va kumirni G. şular jumlasiga kiradi. Boşqa qator reaksiyalarda G. va degidrogenlaş reaksiyalari mujassamlaşgan holda amalga oşiriladi. Etil spirtning katalizatorlar iştirokida atsetaldegidga aylanişidan iborat qaytar reaksiya bunga misol böla oladi. T-ra kötarilganda va H2 bosimi pasayganda atsetaldegid, aks holda etil spirti hosil böladi. G. va degidrogenlaşda ba'zi metallar (Fe, Ni, Co, Pt, Os va h.k.), oksidlar (NiO, CoO, Sg2O3, MoO2 va h.k.), şuningdek sulfidlar (WS2, MoS2, CrnSm) katalizatorlar bölib xizmat qiladi. G. va degidrogenlaş sanoatda keng qöllaniladi. Mac, köpgina kimyo korxonalariga xom aşyo böladigan va erituvçi hisoblanadigan metil spirt uglerod monoksidini pyx-xrom oksidlari (katalizator) iştirokida gidrogenlab olinadi. Boşqa katalizatorlar işlatilganda, yuqori spirtlar ham şu usul b-n olinadi. Margarin i.ç. yoğlarni G.ga asoslangan. Kapron, anid (naylon) va b. materiallar işlab çiqarila boşlaşi munosabati b-n oraliq mahsulotlar (fenoldan siklogeksonal, adipin kislota dinitrilidan geksametilendiamin va anilindan siklogeksilamin) olişda G.dan keng foydalaniladi. SO ni turli katalizatorlar iştirokida gidrogenlab, benzin, qattiq parafinlar yoki kislorodli organik birikmalar oliş mumkin. Yuqori bosim ostida azot b-n vodorodni özaro ta'sir ettirib, ammiakni sintezlaş ham G.dir. G. monomerlar sanoatida kauçuk va smolalarş sintez qilişda keng qöllaniladi. Sintetik polimerlar i.ç.da, stirol va uning hosilalarini olişda, alkilaromatik uglevodorodlardan — etilbenzolni stirolga, izopropilbenzolni metilstirolga aylantirişda degidrogenlaşning ahamiyati katta.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИДРОГЕНЛАШ (hydrogenium — водород) — оддий моддалар (кимёвий элементлар)га ёки мураккаб бирикмаларга катализаторлар иштирокида водород бириктириш реакцияси. Кимёвий бирикмалардан водородни ажратиш — дегидрогенлаш эса Г.нинг акс реакциясидир. Г. ва дегидрогенлаш органик моддаларни катализаторлар иштирокида синтез қилишнинг муҳим усуллари бўлиб, оксидланиш-қайтарилиш реакцияларига асосланган. Бу реакциялар саноатда улкан реакторларда олиб борилади. Ёғлар ва кумирни Г. шулар жумласига киради. Бошқа қатор реакцияларда Г. ва дегидрогенлаш реакциялари мужассамлашган ҳолда амалга оширилади. Этил спиртнинг катализаторлар иштирокида ацетальдегидга айланишидан иборат қайтар реакция бунга мисол бўла олади. Т-ра кўтарилганда ва Н2 босими пасайганда ацетальдегид, акс ҳолда этил спирти ҳосил бўлади. Г. ва дегидрогенлашда баъзи металлар (Fe, Ni, Co, Pt, Os ва ҳ.к.), оксидлар (NiO, CoO, Сг2О3, МоО2 ва ҳ.к.), шунингдек сульфидлар (WS2, MoS2, CrnSm) катализаторлар бўлиб хизмат қилади. Г. ва дегидрогенлаш саноатда кенг қўлланилади. Mac, кўпгина кимё корхоналарига хом ашё бўладиган ва эритувчи ҳисобланадиган метил спирт углерод моноксидини pyx-хром оксидлари (катализатор) иштирокида гидрогенлаб олинади. Бошқа катализаторлар ишлатилганда, юқори спиртлар ҳам шу усул б-н олинади. Маргарин и.ч. ёғларни Г.га асосланган. Капрон, анид (найлон) ва б. материаллар ишлаб чиқарила бошлаши муносабати б-н оралиқ маҳсулотлар (фенолдан циклогексонал, адипин кислота динитрилидан гексаметилендиамин ва анилиндан циклогексиламин) олишда Г.дан кенг фойдаланилади. СО ни турли катализаторлар иштирокида гидрогенлаб, бензин, қаттиқ парафинлар ёки кислородли органик бирикмалар олиш мумкин. Юқори босим остида азот б-н водородни ўзаро таъсир эттириб, аммиакни синтезлаш ҳам Г.дир. Г. мономерлар саноатида каучук ва смолаларш синтез қилишда кенг қўлланилади. Синтетик полимерлар и.ч.да, стирол ва унинг ҳосилаларини олишда, алкилароматик углеводородлардан — этилбензолни стиролга, изопропилбензолни метилстиролга айлантиришда дегидрогенлашнинг аҳамияти катта.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.