Gidrogeologik qidiruv va razvedka
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 281-b. — ziyouz.com
Gidrogeologik qidiruv va razvedka — yer osti suvlarining hosil böliş şaroitlari, sifati, zaxirasi va taqsimlanişini aniqlaş maqsadida bajariladigan işlar majmuasi. G. q. va r. yer osti suvlari haqidagi ma'lumotlarni xaritaga tuşiriş b-n boğliq bölib, yönalişli qidiruv, burğilaş, geofizika, aero va kosmik usullar hamda lab. işlarini öz içiga oladi. G. q. va r. natijasida yer osti suvlarining tabiati, paydo böliş şaroitlari, harakati, tarqalişi va ularning tabiiy resurslari örganiladi. Yer osti suvlari bor qatlamlarning suv ötkazuvçanligi, çuqurligi, bosimi, kimyoviy tarkibi va yil davomida böladigan miqdor va sifat özgarişlari aniqlanadi. G. q. va r. işlari turli masştabda (1:500 000, 1:200 000, 1:100 000 1:50 000 va b.) olib boriladi. ÖzR xududining gidrogeologik xaritasi 1:200 000 masştabda, suğoriladigan maydonlar xaritasi 1:50 000 masştabda tuzilgan. G. q. va r. loyihalaş işlari ötkaziş uçun töliq ma'lumot töplaş maqsadida olib boriladi va dastlabki hamda mufassal razvedka bosqiçlariga ajratiladi. Dastlabki razvedka bosqiçida yer osti suv konlarining geologik, gidrologik şaroitlari, ulardan foydalaniş, zaxiralarining hosil böliş jarayonlari va qonuniyatlari örganiladi, gidrogeologik parametrlar tajriba yöli b-n aniqlanadi. Suv çiqarib oliş inşootlarini quriş loyihalari va burği quduqlarining tuzilişi asoslab beriladi. Yana bu bosqiçda aniq ma'lumotlar borasida örganilayotgan maydonning gidrogeologik modeli tuzilib, sanoat miqyosida özlaştiriş uçun tayyorlangan joyning V va S toifali zaxiralari aniqlanadi. Yer osti suvi konlarini işlatiş davomida tabiiy muhitga ta'sir etişi baholanadi va sanitariya muhofazasi hududlari aniqlanadi. Işlatiş razvedkasi dastlabki razvedkada aniqlangan yer osti suvlari tarqalgan hududni yirik (1:50000, 1:25000) masştabda gidrogeologik syomka qilişdan boşlanadi. Bu bosqiçda yer osti suvlaridan foydalaniş qidiruv işlari natijasiga muvofiq tartibda olib borilganligi, yer osti suvlari zaxiralarini sanoat toifalariga mosligi va ularni oşiriş imkoniyatlari asoslab beriladi. Suv çiqarib oliş inşootining işlaş tajribasiga asoslanib tabiiy yoki suv xöjaligidagi özgarişlarni yer osti suv konlari zaxirasiga miqdoriy yoki sifat jihatidan ta'sir etişi örganiladi. Bundan taşqari kondan olingan ma'lumotlar asosida yangi maydonlarda yer osti suvi zaxiralari aniqlanadi. G. q. va r. yer osti suvlaridan xalq xöjaligining barça sohalarida foydalaniş va xom aşyo (yod, brom, radiy va b.) bazasini belgilaşda muhim ahamiyatga ega.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИДРОГЕОЛОГИК ҚИДИРУВ ВА РАЗВЕДКА — ер ости сувларининг ҳосил бўлиш шароитлари, сифати, захираси ва тақсимланишини аниқлаш мақсадида бажариладиган ишлар мажмуаси. Г. қ. ва р. ер ости сувлари ҳақидаги маълумотларни харитага тушириш б-н боғлиқ бўлиб, йўналишли қидирув, бурғилаш, геофизика, аэро ва космик усуллар ҳамда лаб. ишларини ўз ичига олади. Г. қ. ва р. натижасида ер ости сувларининг табиати, пайдо бўлиш шароитлари, ҳаракати, тарқалиши ва уларнинг табиий ресурслари ўрганилади. Ер ости сувлари бор қатламларнинг сув ўтказувчанлиги, чуқурлиги, босими, кимёвий таркиби ва йил давомида бўладиган миқдор ва сифат ўзгаришлари аниқланади. Г. қ. ва р. ишлари турли масштабда (1:500 000, 1:200 000, 1:100 000 1:50 000 ва б.) олиб борилади. ЎзР худудининг гидрогеологик харитаси 1:200 000 масштабда, суғориладиган майдонлар харитаси 1:50 000 масштабда тузилган. Г. қ. ва р. лойиҳалаш ишлари ўтказиш учун тўлиқ маълумот тўплаш мақсадида олиб борилади ва дастлабки ҳамда муфассал разведка босқичларига ажратилади. Дастлабки разведка босқичида ер ости сув конларининг геологик, гидрологик шароитлари, улардан фойдаланиш, захираларининг ҳосил бўлиш жараёнлари ва қонуниятлари ўрганилади, гидрогеологик параметрлар тажриба йўли б-н аниқланади. Сув чиқариб олиш иншоотларини қуриш лойиҳалари ва бурғи қудуқларининг тузилиши асослаб берилади. Яна бу босқичда аниқ маълумотлар борасида ўрганилаётган майдоннинг гидрогеологик модели тузилиб, саноат миқёсида ўзлаштириш учун тайёрланган жойнинг В ва С тоифали захиралари аниқланади. Ер ости суви конларини ишлатиш давомида табиий муҳитга таъсир этиши баҳоланади ва санитария муҳофазаси ҳудудлари аниқланади. Ишлатиш разведкаси дастлабки разведкада аниқланган ер ости сувлари тарқалган ҳудудни йирик (1:50000, 1:25000) масштабда гидрогеологик съёмка қилишдан бошланади. Бу босқичда ер ости сувларидан фойдаланиш қидирув ишлари натижасига мувофиқ тартибда олиб борилганлиги, ер ости сувлари захираларини саноат тоифаларига мослиги ва уларни ошириш имкониятлари асослаб берилади. Сув чиқариб олиш иншоотининг ишлаш тажрибасига асосланиб табиий ёки сув хўжалигидаги ўзгаришларни ер ости сув конлари захирасига миқдорий ёки сифат жиҳатидан таъсир этиши ўрганилади. Бундан ташқари кондан олинган маълумотлар асосида янги майдонларда ер ости суви захиралари аниқланади. Г. қ. ва р. ер ости сувларидан халқ хўжалигининг барча соҳаларида фойдаланиш ва хом ашё (йод, бром, радий ва б.) базасини белгилашда муҳим аҳамиятга эга.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.