Gidrogeologiya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 281–283-b. — ziyouz.com
Gidrogeologiya (gidro... va geologiya) — yer osti suvlari haqidagi fan. Yer osti suvlarining tarkibi, xossasi, kelib çiqişi, harakati qonuniyatlari va tarqalişini, xöjalikka foydasi va zararini örganadi, ulardan foydalaniş yöllarini aniqlaydi, texnik tadbirlarni işlab çiqadi. Yer osti suvlarini qidiriş, miqdori va iste'mol uçun yaroqliligini aniqlaş, suğoriş, sanoat korxonalari ehtiyojlarini qondirişda ulardan foydalaniş, melioratsiya, botqoq yerlarni quritiş va har xil muhandislik inşootlarini quriş kabi amaliy masalalarni ham hal etadi. G. gidrologiya, geologiya (şu jumladan muhandislik geologiyasi), gidravlika, geofizika, geokimyo, gidrokimyo, iqlimşunoslik, meteorologiya, tuproqşunoslik kabi fan sohalari b-n çambarças boğlangan; mat., fizika, kimyo fanlari ma'lumotlariga asoslanadi, şu fanlarning tadqiqot metodlaridan foydalanadi. Yer osti suvlari haqidagi bilimlar qadim zamonlardan boşlab töplanib kelgan. Şaharlar bunyodga kelişi va obikor dehqonçilik rasm bölişi b-n G. tez rivojlandi. Miloddan 2—3 ming yil avval hoz. Örta Osiyo va Ozarbayjon, Misr, Hindiston, Xitoy kabi mamlakatlar hududida 100 m gaça çuqur quduqlardan suv olinganligi ma'lum. Öşa davrdayoq odamlar mineral suvlar b-n davolangan.. Beruniyning «Otilib çiqayotgan suvlarning tabiati töğrisida» risolasi G. ga oid dastlabki ilmiy asar hisoblanadi. Asarda Ustyurt, Sultonsanjar, Sariqamiş, Sulton Uvaysdagi buloqlardan çiqayotgan suvlarning tabiati töğrisida ma'lumot berilgan. Uyğoniş davrida yer osti suvlari b-n Ğarbiy yevropalik olimlaridan Agrikola, Palissi, Steno va b. şuğullandilar. 19-a. oxiri — 20-a. ning boşlarida grunt suvlarining tarqaliş qonuniyatlari aniqlandi. 19-a.ning örtalarigaça G. geologiyaning tarkibiy qismi bölib rivojlandi, keyinroq alohida fan bölib ajraldi. G.ning rivojlanişiga fransuzlardan L. Darsi, J. Dyupyui, nemis olimlaridan E. Prins, K. Keylxak, X. Xafyor, amerikalik olimlardan A. Xazen, O. Maynser, A. Leyn, rus geologlaridan S. P. Nikitin, I. V. Muşketov va b., 20-a. ning 20-y.laridan V. P. Savarenskiy va O. Konge salmoqli hissa qöşdilar. 1925 y.da Örta Osiyo davlat un-tida Örta Osiyoda yagona G. kafedrasi taşkil etildi. Özbekiston, Qirğiziston va Turkmaniston hududlarida gidrogeologik tadqiqot işlari olib borildi. 1930 y.da kafedra qoşida yer osti suvlari byurosi va bu byuro asosida 1931 y.da Özbekistan yer osti suvlari in-ti taşkil qilindi. Örta Osiyo, ayniqsa, Özbekiston hududida keng miqyosda gidrogeologik tadqiqotlar ötkazildi va Özbekistan hududining birinçi gidrogeologik xaritasi tuzildi. 1934 y.da Yer osti suvlari in-ti Uzbekistonning yagona gidrometeorologik xizmati tarkibiga qöşildi. 1957 y.da Özbekistonda G. tresti taşkil etildi. Keyingi yillarda bir neça gidrogeologik muassasalar barpo etildi. 1960 y.da Gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi instituti taşkil qilindi. 1960—63 y.larda G.ning meliorativ gidrokimyo, grunt suvlari rejimi va balansi, regional yer osti suvlarining resurslari, umumiy G. sohasi böyiça i. t. işlari olib borildi. G. kompleks tadkikrtlar olib boruvçi fan bölib quyidagi tarmoqlarni öz içiga oladi:Umumiy G. — yer osti suvlarining hosil bölişi, ularning fizik va kimyoviy xossalari va toğ jinslari b-n özaro aloqasini örganadi. 20-a. ning 30—40-y.larida umumiy G.ning yangi sohasi paleogidrogeologiya (qad. geologik davrlardagi yer osti suvlari haqidagi ta'limot) vujudga keddi; yer osti suvlari dinamikasi — tabiiy va sun'iy omillar ta'sirida yer osti suvlarining harakatini örganib, miqdorini aniqlaydi; yer osti suvlari tartibi va balansi haqidagi ta'limot yer osti suvlaridagi özgarişlar (sathi, t-rasi, kimyoviy tarkibi, harakati)ga oiddir; gidrokimyo — yer osti suvlari kimyoviy tarkibining vujudga keliş jarayonlari va ulardagi kimyoviy elementlarning migratsiya qonunlarini örganadi. 1950-y. larda mustaqil yönaliş olgan radiogidrogeologiya — yer osti suvlarida radioaktiv elementlarning migratsiyasini tadqiq qiladi (A. P. Vinogradov, A. N. Tokarev, A. V. Şçerbakov);mineral sanoat suvlari va termal suvlar töğrisidagi ta'limot — mineral suvlarning paydo bölişi va kimyoviy tarkibini aniqlaydi, ularning asosiy genetik turlarini tasniflaydi, mineral suvlar manbaini topib, ulardan foydalaniş yöllarini örganadi; yer osti suvlarini qidiriş va razvedka qiliş — suğoriş va suv b-n ta'minlaşni taşkil qiliş, yer osti suvlarini topiş borasida iş olib boradi; meliorativ G. — suğoriladigan va quritiladigan hududlardan q. x.da ratsional foydalaniş maqsadida ularning gidrogeologik şaroitlarni yaxşilaş metodlarini işlab çikadi. Suğoriş meyorlarini aniqlaş, q. x.ni suv b-n ta'minlaş, yer osti suvlari tartibini başoratlaş, tuproqning şörlanişiga qarşi kuraşişda meliorativ G.ning ahamiyati katta. Özbekistonda meliorativ G.ning taraqqiyotiga M. A. Şmidt, O. K. Lange, N. N. Hojiboyev, M. M. Krilov, Q. Ğ. Ğaniyev va b. muhim hissa qöşdilar; foydali qazilma konlarining G.si — yer osti suvlarining sanoat ahamiyatini aniqlaş, örganiş, özlaştiriş, işga tuşiriş b-n şuğullanadi; regional G. — yer osti suvlarining turli tabiiy şaroitlarda tarqaliş qonuniyatlarini geologik strukturalar b-n boğliq holda örganadi. Regional G. geologik syemkaga asoslanadi. G. sanoat suvlaridan yod, brom, bor, stronsiy, litiy, radiy va b. elementlarni ajratib oliş, termal va öta issiq suv konlarini kidiriş va razvedka qiliş, bu suvlardan şahar hamda aholi yaşaydigan joylarni isitiş b-n ham şuğullanadi. Gidrogeologik tadqiqotlarni Gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi in-ti, UzMU, ToşTU ning G. kafedralari olib boradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИДРОГЕОЛОГИЯ (гидро... ва геология) — ер ости сувлари ҳақидаги фан. Ер ости сувларининг таркиби, хоссаси, келиб чиқиши, ҳаракати қонуниятлари ва тарқалишини, хўжаликка фойдаси ва зарарини ўрганади, улардан фойдаланиш йўлларини аниқлайди, техник тадбирларни ишлаб чиқади. Ер ости сувларини қидириш, миқдори ва истеъмол учун яроқлилигини аниқлаш, суғориш, саноат корхоналари эҳтиёжларини қондиришда улардан фойдаланиш, мелиорация, ботқоқ ерларни қуритиш ва ҳар хил муҳандислик иншоотларини қуриш каби амалий масалаларни ҳам ҳал этади. Г. гидрология, геология (шу жумладан муҳандислик геологияси), гидравлика, геофизика, геокимё, гидрокимё, иқлимшунослик, метеорология, тупроқшунослик каби фан соҳалари б-н чамбарчас боғланган; мат., физика, кимё фанлари маълумотларига асосланади, шу фанларнинг тадқиқот методларидан фойдаланади. Ер ости сувлари ҳақидаги билимлар қадим замонлардан бошлаб тўпланиб келган. Шаҳарлар бунёдга келиши ва обикор деҳқончилик расм бўлиши б-н Г. тез ривожланди. Милоддан 2—3 минг йил аввал ҳоз. Ўрта Осиё ва Озарбайжон, Миср, Ҳиндистон, Хитой каби мамлакатлар ҳудудида 100 м гача чуқур қудуқлардан сув олинганлиги маълум. Ўша даврдаёқ одамлар минерал сувлар б-н даволанган.. Берунийнинг «Отилиб чиқаётган сувларнинг табиати тўғрисида» рисоласи Г. га оид дастлабки илмий асар ҳисобланади. Асарда Устюрт, Султонсанжар, Сариқамиш, Султон Увайсдаги булоқлардан чиқаётган сувларнинг табиати тўғрисида маълумот берилган. Уйғониш даврида ер ости сувлари б-н Ғарбий европалик олимларидан Агрикола, Палисси, Стено ва б. шуғулландилар. 19-а. охири — 20-а. нинг бошларида грунт сувларининг тарқалиш қонуниятлари аниқланди. 19-а.нинг ўрталаригача Г. геологиянинг таркибий қисми бўлиб ривожланди, кейинроқ алоҳида фан бўлиб ажралди. Г.нинг ривожланишига французлардан Л. Дарси, Ж. Дюпюи, немис олимларидан Э. Принц, К. Кейльхак, X. Хафёр, америкалик олимлардан А. Хазен, О. Майнцер, А. Лейн, рус геологларидан С. П. Никитин, И. В. Мушкетов ва б., 20-а. нинг 20-й.ларидан В. П. Саваренский ва О. Конге салмоқли ҳисса қўшдилар. 1925 й.да Ўрта Осиё давлат ун-тида Ўрта Осиёда ягона Г. кафедраси ташкил этилди. Ўзбекистон, Қирғизистон ва Туркманистон ҳудудларида гидрогеологик тадқиқот ишлари олиб борилди. 1930 й.да кафедра қошида ер ости сувлари бюроси ва бу бюро асосида 1931 й.да Ўзбекистан ер ости сувлари ин-ти ташкил қилинди. Ўрта Осиё, айниқса, Ўзбекистон ҳудудида кенг миқёсда гидрогеологик тадқиқотлар ўтказилди ва Ўзбекистан ҳудудининг биринчи гидрогеологик харитаси тузилди. 1934 й.да Ер ости сувлари ин-ти Узбекистоннинг ягона гидрометеорологик хизмати таркибига қўшилди. 1957 й.да Ўзбекистонда Г. трести ташкил этилди. Кейинги йилларда бир неча гидрогеологик муассасалар барпо этилди. 1960 й.да Гидрогеология ва муҳандислик геологияси институти ташкил қилинди. 1960—63 й.ларда Г.нинг мелиоратив гидрокимё, грунт сувлари режими ва баланси, регионал ер ости сувларининг ресурслари, умумий Г. соҳаси бўйича и. т. ишлари олиб борилди. Г. комплекс тадкикртлар олиб борувчи фан бўлиб қуйидаги тармоқларни ўз ичига олади:Умумий Г. — ер ости сувларининг ҳосил бўлиши, уларнинг физик ва кимёвий хоссалари ва тоғ жинслари б-н ўзаро алоқасини ўрганади. 20-а. нинг 30—40-й.ларида умумий Г.нинг янги соҳаси палеогидрогеология (қад. геологик даврлардаги ер ости сувлари ҳақидаги таълимот) вужудга кедди; ер ости сувлари динамикаси — табиий ва сунъий омиллар таъсирида ер ости сувларининг ҳаракатини ўрганиб, миқдорини аниқлайди; ер ости сувлари тартиби ва баланси ҳақидаги таълимот ер ости сувларидаги ўзгаришлар (сатҳи, т-раси, кимёвий таркиби, ҳаракати)га оиддир; гидрокимё — ер ости сувлари кимёвий таркибининг вужудга келиш жараёнлари ва улардаги кимёвий элементларнинг миграция қонунларини ўрганади. 1950-й. ларда мустақил йўналиш олган радиогидрогеология — ер ости сувларида радиоактив элементларнинг миграциясини тадқиқ қилади (А. П. Виноградов, А. Н. Токарев, А. В. Шчербаков);минерал саноат сувлари ва термал сувлар тўғрисидаги таълимот — минерал сувларнинг пайдо бўлиши ва кимёвий таркибини аниқлайди, уларнинг асосий генетик турларини таснифлайди, минерал сувлар манбаини топиб, улардан фойдаланиш йўлларини ўрганади; ер ости сувларини қидириш ва разведка қилиш — суғориш ва сув б-н таъминлашни ташкил қилиш, ер ости сувларини топиш борасида иш олиб боради; мелиоратив Г. — суғориладиган ва қуритиладиган ҳудудлардан қ. х.да рационал фойдаланиш мақсадида уларнинг гидрогеологик шароитларни яхшилаш методларини ишлаб чикади. Суғориш меъёрларини аниқлаш, қ. х.ни сув б-н таъминлаш, ер ости сувлари тартибини башоратлаш, тупроқнинг шўрланишига қарши курашишда мелиоратив Г.нинг аҳамияти катта. Ўзбекистонда мелиоратив Г.нинг тараққиётига М. А. Шмидт, О. К. Ланге, Н. Н. Ҳожибоев, М. М. Крилов, Қ. Ғ. Ғаниев ва б. муҳим ҳисса қўшдилар; фойдали қазилма конларининг Г.си — ер ости сувларининг саноат аҳамиятини аниқлаш, ўрганиш, ўзлаштириш, ишга тушириш б-н шуғулланади; регионал Г. — ер ости сувларининг турли табиий шароитларда тарқалиш қонуниятларини геологик структуралар б-н боғлиқ ҳолда ўрганади. Регионал Г. геологик съемкага асосланади. Г. саноат сувларидан йод, бром, бор, стронций, литий, радий ва б. элементларни ажратиб олиш, термал ва ўта иссиқ сув конларини кидириш ва разведка қилиш, бу сувлардан шаҳар ҳамда аҳоли яшайдиган жойларни иситиш б-н ҳам шуғулланади. Гидрогеологик тадқиқотларни Гидрогеология ва муҳандислик геологияси ин-ти, УзМУ, ТошТУ нинг Г. кафедралари олиб боради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.