Gidrologiya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 291–293-b. — ziyouz.com
Gidrologiya (gidro... va ...logiyadan) — tabiatdagi barça suv, ya'ni okean va dengizlar, daryo va köllar, qor va muzliklar, suv omborlari, botqoqliklar va yer osti suvlarini, ularning joylaşişi, xususiyatlari, özaro va atrof tabiiy muhit (atmosfera, litosfera, biosfera) b-n ta'siri natijasida röy beradigan hodisalar hamda jarayonlar qonuniyatlarini örganadigan fan. G. örganiladigan suv havza (obyekt) larining joylaşişiga köra okean va dengizlar G.si (okeanologiya yoki okeanografiya), qurukdik G.siga bölinadi. Ayrim olimlar yer osti suvlari G.si (gidrogeologiya)»» alohida qism sifatida ajratadilar. Fanning hoz. taraqqiyot bosqiçida G. atamasi kuruklik G.sining sinonimi sifatida işlatiladi. G. dastlab tabiiy geogr., gidrotexnika, geol., navigatsiyaning tarmoği sifatida rivojlandi va ilmiy bilimlar tizimi sifatida esa 20-a. boşida şakllandi. Quruqlik G.si gidrografiya, gidrometriya, umumiy G., muhandislik G.si kabi özaro boğliq bölimlardan iborat. Gidrografiya suv obyektlarining örni, öziga xos xususiyatlari, geografik tarqaliş qonuniyatlari hamda ulardan xalq xöjaligida foydalaniş imkoniyatlarini aniqlab beradi. Gidrometriya G.ning ölçov işlarini amalga oşiriş usullarini işlab çiqiş va ularda işlatiladigan asbob-uskunalarni yaratiş b-n şuğullanadi. Umumiy G., odatda, daryolar gidrologiyasi (potamologiya), köl va suv omborlari G.si (kölşunoslik yoki limnologiya), qor va muzliklar G.si (muzşunoslik yoki glyatsiologiya), botqoqlar G.si (botqoqşunoslik yoki talmatologiya)ni örganadi. Muhandislik G.si bevosita ilmiy, amaliy masalalarni hal etadi va şu maqsadda suv obyektlarining dinamikasini, ularning turli gidrologik körsatkiçlarini hisoblaş hamda başorat qiliş usullarini işlab çiqiş b-n şuğullanadi. Muhandislik G.si tarkibida özan jarayonlari va özan oqimi dinamikasi, gidrologik hisoblaşlar, gidrologik başoratlar alohida fan sifatida şakllandi va jadal rivojlanmoqda. Özan jarayonlari va özan oqimi dinamikasi suv massalarining harakati, tölqinlar, ular ta'siri natijasida kuzatiladigan özan yemirilişi, oqiziqlar rejimi, şu jarayonlar b-n boğliq holda özan şakli va qiyofasining özgarib turişini, ularning turlarini örganadi. Suv transporta harakatini ta'minlaş, suv inşootlari (töğonlar, köpriklar) ni quriş uçun tegişli xulosalar çiqaradi. Gidrologik hisoblaşlar daryo oqimining körsatkiçlari (oqim meyori, eng katta va eng kiçik suv sarflari, oqimning yil davomida taqsimlanişi, oqim özgaruvçanligi)ni anikdaş b-n şuğullanadi. Gidrologik başoratlar G.ning amaliy bölimi bölib, gidrologik jarayonlarni oldindan aytib beriş (başorat qiliş) usullarini işlab çiqadi. G. fani oldida suv zaxiralari va atrof muhit muhofazasiga taalluqli bölgan quyidagi vazifalar paydo böldi: 1) suv zaxiralarini miqdor va sifat jihatdan tejaş va muhofaza qiliş; 2) tabiat va antropogen omillar ta'sirida ularning özgariş qonuniyatlarini örganiş; 3) amalga oşirilayotgan suv xöjaligi tadbirlari (melioratsiya, irrigatsiya, gidroenergetika, suv zaxiralarini hududlar böyiça qayta taqsimlaş va h. k.)ni iqtisodiy va ekologiya nuqtai nazaridan asoslaş uçun kerakli gidrologik ma'lumotlar b-n ta'minlaş. Uşbu muammolar zamirida G.ning yangi yönalişlari — gidroekologiya, meliorativ gidrologiya (suğoriladigan hududlar gidrologiyasi yoki agrogidrologiya) alohida fan sifatida şakllanmoqda. G.ning suv havzalarida keçadigan tabiiy (fizik), kimyoviy va biologik jarayonlarni hamda ulardagi suv massalarining tabiiy (fizik) xususiyatlarini, sifatini, biologik zaxiralarini örganadigan qismlari gidrofizika, gidronime, gidrobiologiya deb ataladi. Suv havzalarining hosil bölişi, rivojlanişi va hududlar böyiça taqsimlanişi, şuningdek, ularning gidrologik tartibi tabiiy mintaqalarga xos bölgan — zonal va xos bölmagan — azonal omillar (joyning relyefi, geologik tuzilişi)ga boğliq. Ularni örganişda G. iqlimşunoslik, meteorologiya, geologiya, gidrogeologiya, geomorfologiya, tabiiy geogr. kabi fanlar ma'lumotlariga tayanadi. Suv havzalarida keçadigan harakatlar (suv oqimlari) qonuniyatlarini örganişda G. gidrodinamika, gidravlika fanlari usullaridan, gidrologik hisoblaşlar va başoratlarda esa aerokosmik va matematik usullardan, zamonaviy hisoblaş maşinalaridan keng foydalanadi. ÖzRda toğli hamda suğoriladigan hududlar G.si böyiça amalga oşirilgan i. t. işlari natijalari jahon miqyosida tan olingan. Bunda Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Boşgidromet hamda Örta Osiyo regional ilmiç tadqiqot in-ti, Örta Osiyo irrigatsiya ilmiy tadqiqot in-ti, Özbekiston FA Suv muammolari in-ti, Geologiya va geofizika in-ti, «Özsuvloyiha» in-ti, «Toşsuvloyiha» in-ti, Mirzo Uluğbek nomidagi ÖzMU hamda Toşkent irrigatsiya va q. x.ni mexanizatsiyalaştiriş muhandislari in-tining quruqlik gidrologiyasi kafedralari olimlarining hissalari katta. Ld:Rasulov A. R., Hikmatov F. H ., Umumiy gidrologiya, T., 1995. Fazliddin Hikmatov, Davletboy Aytboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИДРОЛОГИЯ (гидро... ва ...логиядан) — табиатдаги барча сув, яъни океан ва денгизлар, дарё ва кўллар, қор ва музликлар, сув омборлари, ботқоқликлар ва ер ости сувларини, уларнинг жойлашиши, хусусиятлари, ўзаро ва атроф табиий муҳит (атмосфера, литосфера, биосфера) б-н таъсири натижасида рўй берадиган ҳодисалар ҳамда жараёнлар қонуниятларини ўрганадиган фан. Г. ўрганиладиган сув ҳавза (объект) ларининг жойлашишига кўра океан ва денгизлар Г.си (океанология ёки океанография), қурукдик Г.сига бўлинади. Айрим олимлар ер ости сувлари Г.си (гидрогеология)»» алоҳида қисм сифатида ажратадилар. Фаннинг ҳоз. тараққиёт босқичида Г. атамаси куруклик Г.сининг синоними сифатида ишлатилади. Г. дастлаб табиий геогр., гидротехника, геол., навигациянинг тармоғи сифатида ривожланди ва илмий билимлар тизими сифатида эса 20-а. бошида шаклланди. Қуруқлик Г.си гидрография, гидрометрия, умумий Г., муҳандислик Г.си каби ўзаро боғлиқ бўлимлардан иборат. Гидрография сув объектларининг ўрни, ўзига хос хусусиятлари, географик тарқалиш қонуниятлари ҳамда улардан халқ хўжалигида фойдаланиш имкониятларини аниқлаб беради. Гидрометрия Г.нинг ўлчов ишларини амалга ошириш усулларини ишлаб чиқиш ва уларда ишлатиладиган асбоб-ускуналарни яратиш б-н шуғулланади. Умумий Г., одатда, дарёлар гидрологияси (потамология), кўл ва сув омборлари Г.си (кўлшунослик ёки лимнология), қор ва музликлар Г.си (музшунослик ёки гляциология), ботқоқлар Г.си (ботқоқшунослик ёки тальматология)ни ўрганади. Муҳандислик Г.си бевосита илмий, амалий масалаларни ҳал этади ва шу мақсадда сув объектларининг динамикасини, уларнинг турли гидрологик кўрсаткичларини ҳисоблаш ҳамда башорат қилиш усулларини ишлаб чиқиш б-н шуғулланади. Муҳандислик Г.си таркибида ўзан жараёнлари ва ўзан оқими динамикаси, гидрологик ҳисоблашлар, гидрологик башоратлар алоҳида фан сифатида шаклланди ва жадал ривожланмоқда. Ўзан жараёнлари ва ўзан оқими динамикаси сув массаларининг ҳаракати, тўлқинлар, улар таъсири натижасида кузатиладиган ўзан емирилиши, оқизиқлар режими, шу жараёнлар б-н боғлиқ ҳолда ўзан шакли ва қиёфасининг ўзгариб туришини, уларнинг турларини ўрганади. Сув транспорта ҳаракатини таъминлаш, сув иншоотлари (тўғонлар, кўприклар) ни қуриш учун тегишли хулосалар чиқаради. Гидрологик ҳисоблашлар дарё оқимининг кўрсаткичлари (оқим меъёри, энг катта ва энг кичик сув сарфлари, оқимнинг йил давомида тақсимланиши, оқим ўзгарувчанлиги)ни аникдаш б-н шуғулланади. Гидрологик башоратлар Г.нинг амалий бўлими бўлиб, гидрологик жараёнларни олдиндан айтиб бериш (башорат қилиш) усулларини ишлаб чиқади. Г. фани олдида сув захиралари ва атроф муҳит муҳофазасига тааллуқли бўлган қуйидаги вазифалар пайдо бўлди: 1) сув захираларини миқдор ва сифат жиҳатдан тежаш ва муҳофаза қилиш; 2) табиат ва антропоген омиллар таъсирида уларнинг ўзгариш қонуниятларини ўрганиш; 3) амалга оширилаётган сув хўжалиги тадбирлари (мелиорация, ирригация, гидроэнергетика, сув захираларини ҳудудлар бўйича қайта тақсимлаш ва ҳ. к.)ни иқтисодий ва экология нуқтаи назаридан асослаш учун керакли гидрологик маълумотлар б-н таъминлаш. Ушбу муаммолар замирида Г.нинг янги йўналишлари — гидроэкология, мелиоратив гидрология (суғориладиган ҳудудлар гидрологияси ёки агрогидрология) алоҳида фан сифатида шаклланмоқда. Г.нинг сув ҳавзаларида кечадиган табиий (физик), кимёвий ва биологик жараёнларни ҳамда улардаги сув массаларининг табиий (физик) хусусиятларини, сифатини, биологик захираларини ўрганадиган қисмлари гидрофизика, гидрониме, гидробиология деб аталади. Сув ҳавзаларининг ҳосил бўлиши, ривожланиши ва ҳудудлар бўйича тақсимланиши, шунингдек, уларнинг гидрологик тартиби табиий минтақаларга хос бўлган — зонал ва хос бўлмаган — азонал омиллар (жойнинг рельефи, геологик тузилиши)га боғлиқ. Уларни ўрганишда Г. иқлимшунослик, метеорология, геология, гидрогеология, геоморфология, табиий геогр. каби фанлар маълумотларига таянади. Сув ҳавзаларида кечадиган ҳаракатлар (сув оқимлари) қонуниятларини ўрганишда Г. гидродинамика, гидравлика фанлари усулларидан, гидрологик ҳисоблашлар ва башоратларда эса аэрокосмик ва математик усуллардан, замонавий ҳисоблаш машиналаридан кенг фойдаланади. ЎзРда тоғли ҳамда суғориладиган ҳудудлар Г.си бўйича амалга оширилган и. т. ишлари натижалари жаҳон миқёсида тан олинган. Бунда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Бошгидромет ҳамда Ўрта Осиё регионал илмич тадқиқот ин-ти, Ўрта Осиё ирригация илмий тадқиқот ин-ти, Ўзбекистон ФА Сув муаммолари ин-ти, Геология ва геофизика ин-ти, «Ўзсувлойиҳа» ин-ти, «Тошсувлойиҳа» ин-ти, Мирзо Улуғбек номидаги ЎзМУ ҳамда Тошкент ирригация ва қ. х.ни механизациялаштириш муҳандислари ин-тининг қуруқлик гидрологияси кафедралари олимларининг ҳиссалари катта. Лд:Расулов А. Р., Ҳикматов Ф. Ҳ ., Умумий гидрология, Т., 1995. Фазлиддин Ҳикматов, Давлетбой Айтбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.