Gidrometallurgiya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 293–294-b. — ziyouz.com
Gidrometallurgiya (gidro... va metallurgiya) — kimyoviy elementlarning suvdagi eritmasi yordamida xom aşyo (ruda va ba'zi sanoat çiqindilari) dan rangli metallarni ajratib oliş. G. birin-ketin bajariladigan quyidagi texnologik yumuşlarni uz içiga oladi: rudaga mexanik işlov beriş, kimyoviy işlov beriş, çöktiriş (tindiriş), metallni ajratib oliş. Rangli metallarni ajratib oliş uçun xom aşyo maydalanadi, maydalangan xom aşyo xlorlovçi, oksidlovçi va qaytaruvçi muhitlarda kuydiriladi, qovuştiriladi, söngra erituvçi birikma b-n işlanadi. Natijada pulpa (maydalangan rudaning erituvçi b-n aralaşmasi) hosil böladi. Erituvçi birikma sifatida sulfat kislota, soda, öyuvçi natriy, ammiak, sianid va xloridlar, natriy sulfid va b. nin g suvdagi eritmasi işlatiladi. Erituvçi birikmadagi metall eritmalari şlam (tarkibida metall bölmagan mayda qöşimçalar) dan ajratiladi. Buning uçun pulpa quritiladi, söngra tindiriş qurilmalari va filtrlarda yuviladi. Erituvçi birikmadagi metall eritmalari çanlarda (krestovina va kurakçalar örnatilgan val yordamida) va kimyoviy usul b-n (rux, alyuminiy kukunlari ta'sir ettirib) çökmagan zarralar va zararli qöşimçalardan tozalanadi. Metall va uning birikmalari eritmadan çöktirib olinadi. Bu jarayonda elektroliz, sementitlaş, sorbsiya (ion almaşuvçi qatronlar yoki kumir yordamida), suyuq ekstraksiya (organik erituvçilar yordamida) usullari tatbiq etiladi. Çökindi metall va uning kimyoviy birikmalari qayta işlanib, toza metall (mis, rux, kumuş, oltin va b.) yoki şunga yaqin mahsulot olinadi. Buning uçun çökindi qayta kristallanadi, buğga aylangunga qadar qizdiriladi, qayta eritiladi va elektrolizlanadi. G. usulida oltin, mis, qörğoşin, rux, volfram va b. rangli metallar olinadi (q. Asl metallar. Gidroliz, Elektroliz).
Q.: Asl metallar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИДРОМЕТАЛЛУРГИЯ (гидро... ва металлургия) — кимёвий элементларнинг сувдаги эритмаси ёрдамида хом ашё (руда ва баъзи саноат чиқиндилари) дан рангли металларни ажратиб олиш. Г. бирин-кетин бажариладиган қуйидаги технологик юмушларни уз ичига олади: рудага механик ишлов бериш, кимёвий ишлов бериш, чўктириш (тиндириш), металлни ажратиб олиш. Рангли металларни ажратиб олиш учун хом ашё майдаланади, майдаланган хом ашё хлорловчи, оксидловчи ва қайтарувчи муҳитларда куйдирилади, қовуштирилади, сўнгра эритувчи бирикма б-н ишланади. Натижада пульпа (майдаланган руданинг эритувчи б-н аралашмаси) ҳосил бўлади. Эритувчи бирикма сифатида сульфат кислота, сода, ўювчи натрий, аммиак, цианид ва хлоридлар, натрий сульфид ва б. нин г сувдаги эритмаси ишлатилади. Эритувчи бирикмадаги металл эритмалари шлам (таркибида металл бўлмаган майда қўшимчалар) дан ажратилади. Бунинг учун пульпа қуритилади, сўнгра тиндириш қурилмалари ва фильтрларда ювилади. Эритувчи бирикмадаги металл эритмалари чанларда (крестовина ва куракчалар ўрнатилган вал ёрдамида) ва кимёвий усул б-н (рух, алюминий кукунлари таъсир эттириб) чўкмаган зарралар ва зарарли қўшимчалардан тозаланади. Металл ва унинг бирикмалари эритмадан чўктириб олинади. Бу жараёнда электролиз, цементитлаш, сорбция (ион алмашувчи қатронлар ёки кумир ёрдамида), суюқ экстракция (органик эритувчилар ёрдамида) усуллари татбиқ этилади. Чўкинди металл ва унинг кимёвий бирикмалари қайта ишланиб, тоза металл (мис, рух, кумуш, олтин ва б.) ёки шунга яқин маҳсулот олинади. Бунинг учун чўкинди қайта кристалланади, буғга айлангунга қадар қиздирилади, қайта эритилади ва электролизланади. Г. усулида олтин, мис, қўрғошин, рух, вольфрам ва б. рангли металлар олинади (қ. Асл металлар. Гидролиз, Электролиз).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.