Gidrometeorologiya xizmati
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 294–295-b. — ziyouz.com
Gidrometeorologiya xizmati —mamlakatda meteorologiya, iqlimşunoslik, agrometeorologiya, gidrologiya, geliofizika sohalarida xalq xöjaligi uçun ahamiyatli vazifalarni bajariş hamda i. t. işlari b-n şuğullanadigan korxonalar, taşkilotlar, muassasalar, markazlar, rasadxonalar, lab.lar, st-yalar, kuzatuv manzilari tizimi. Turkiston ölkasi hududida G.x. şakllanişi 19-a.ning 70-y.lariga töğri keladi. 1867 y.da Toşkent ş.da muntazam meteorologik kuzatişlar yölga qöyilgan. 1870 y.ning mart oyidan «Turkestanskiye vedomosti» gazetasida meteokuzatiş ma'lumotlari va ob-havo töğrisidagi xabarlar e'lon etila boşladi. 1873 y.da Toşkent Astronomiya va fizika rasadxonasi iş boşladi, tez orada u Turkiston ölkasi meteorologiya xizmatining rahbar markaziga aylandi. 1876 yilda «Toşkent» rasadxona-meteostansiyasi oçildi. Özbekistan G.x.ning rasmiy taşkil etilgan sanasi —1921 y. 7 may hisoblanadi. Şu kuni har xil idoralar tarkibidagi köp sonli meteostansiyalar yangi taşkil etilgan xizmat —Turkiston meterologiya in-ti («Turkmet»)ga birlaştirildi. 1929 y.da Özbekiston Respublikasi gidrometeorologiya boşqarmasi ta'sis etildi. Xizmat 1931 y.dan boşlab tabiiy muhit holati ustidan kuzatişlar va gidrometeorologik prognozlarning hamma turlarini birlaştiruvçi yaxlit taşkilot tarzida faoliyat körsatmoqda. Jahon ob-havo xizmati tizimi doirasida 1967 y.dan Toşkentda meteorologik axborotlar töplanadi, ob-havo xaritalari va prognozlari tuziladi va Markaziy Osiyo, Yaqin Şarq mamlakatlari va Rossiyaning Osiyo qismiga tarqatiladi. Respublika G.x. 1967 y.dan Yerning sun'iy yöldoşlaridan axborotlarni fotosuratlar körinişida qabul qilib, amaliy işlar.uçun tahlil qiladi. 1972 y.dan tabiiy muhit ifloslanişini muntazam kuzatiş işlari olib boriladi. Özbekistonda G.x. davlat boşqaruv organlari va iqtisodiyot tarmoklarini (suv xöjaligi va energetika, agrosanoat majmuasi, gaz va neft sanoati, avtomobil va temir yöl transporti, aviatsiya, aloqa, quriliş, kommunal xöjalik va b.) tabiiy muhit holati va iqlimning gidrometeorologik şaroitlari va kutilayotgan özgarişlari, gidrometeorologik hodisalar va atmosfera ifloslanişning yuqori qiymatlari tufayli vujudga kelgan favqulodda holatlar töğrisidagi ekspert ma'lumotlari b-n ta'minlaydi, ofat hodisalardan keladigan zararni kamaytiriş yoki oldini oliş uçun gidrometeorologik jarayonlarga faol ta'sir ötkaziş vazifalarini bajaradi. Respublika G.x. kunlik gidrometeorologik, ekologik; dekadalik agrometeorologik va gidrologik; oylik gidrokimyoviy, gidrobiologik byulletenlar, oylik atrof muhitning ifloslanişi holati töğrisida axborot; yillik yer usti suvlari rejimi, resurslari töğrisida ma'lumotlar; agrometeorologik, havo, yer usti suvlari, quruqlik (yer) sifati va tuproqning ifloslanişi yilnomalari, gidroagrometeorologiya va ekologiya masalalari böyiça ilmiy maqolalar, töplamlar, uslubiy qöllanmalar va tavsiyalar naşr qiladi. Xizmat körsatilayotgan vazirliklar, idoralar, trestlar, konsernlar, assotsiatsiyalar, firmalar, sanoat korxonalari soni 2 mingdan köproq. G. x. asosini kuzatuv tarmoklari taşki l etadi. Respublikada 47 meteorologik, 10 gidrologik, 1 suv balansi, 5 köl, 3 qorköçki, 14 aviatsiya meteorologik st-yalari, 1 zonal aviamarkaz, 1 balandlik mateomajmua, 2 atrof muhit monitornigi st-yasi, 87 agrometeorologik kuzatiş punktlari, viloyatlarda q.x. ekinlarini döldan himoya qiliş xizmati (57 punktga ega; döldan himoya maydoni 741 ming ga) işlaydi (2001). Özbekiston Respublikasi milliy G.x. gidrometeorologiya, tabiiy muhit ifloslanişi monitoringi, iqlim özgarişi, çöllaniş, qurğoqçilik va b. masalalar sohasida faol va köp qirrali xalqaro ilmiy-texnik faoliyatni amalga oşirmoqda. 1993 y. 2 yanv.da Özbekiston Respublikasi Jahon meteorologiya taşkilotita (JMT) a'zo böldi. Respublika G.x. xalqaro taşkilotlar: PROON (BMTning rivojlaniş dasturi), YUKEP (BMTning atrofi muhit dasturi), YUNESKO, Jahon banki va GFR, AQŞ, Şveysariya, Yaponiyadagi gidrometeorologiya taşkilotlari b-n gidrometeorologiya sohasidagi loyihalarni yaratiş va amalga oşirişda hamkorlik qiladi. Özbekistonda G.x.ga 1992 y.dan Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Gidrometeorologiya Boş boşqarmasi rahbarlik qiladi (q. «Boşgidromet»). Ad.: Oçerki razvitiya gidrometeorologii v Sredney Azii, Sankt-Peterburg, 1993; Gidrometeorologiya Özbekistana, T., 1996; Özbekiston gidrometxizmatining tarixi muzeyi böyiça yölkörsatkiç, T., 1998. Viktor Çub, Malika Nazarova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИДРОМЕТЕОРОЛОГИЯ ХИЗМАТИ —мамлакатда метеорология, иқлимшунослик, агрометеорология, гидрология, гелиофизика соҳаларида халқ хўжалиги учун аҳамиятли вазифаларни бажариш ҳамда и. т. ишлари б-н шуғулланадиган корхоналар, ташкилотлар, муассасалар, марказлар, расадхоналар, лаб.лар, ст-ялар, кузатув манзилари тизими. Туркистон ўлкаси ҳудудида Г.х. шаклланиши 19-а.нинг 70-й.ларига тўғри келади. 1867 й.да Тошкент ш.да мунтазам метеорологик кузатишлар йўлга қўйилган. 1870 й.нинг март ойидан «Туркестанские ведомости» газетасида метеокузатиш маълумотлари ва об-ҳаво тўғрисидаги хабарлар эълон этила бошлади. 1873 й.да Тошкент Астрономия ва физика расадхонаси иш бошлади, тез орада у Туркистон ўлкаси метеорология хизматининг раҳбар марказига айланди. 1876 йилда «Тошкент» расадхона-метеостанцияси очилди. Ўзбекистан Г.х.нинг расмий ташкил этилган санаси —1921 й. 7 май ҳисобланади. Шу куни ҳар хил идоралар таркибидаги кўп сонли метеостанциялар янги ташкил этилган хизмат —Туркистон метерология ин-ти («Туркмет»)га бирлаштирилди. 1929 й.да Ўзбекистон Республикаси гидрометеорология бошқармаси таъсис этилди. Хизмат 1931 й.дан бошлаб табиий муҳит ҳолати устидан кузатишлар ва гидрометеорологик прогнозларнинг ҳамма турларини бирлаштирувчи яхлит ташкилот тарзида фаолият кўрсатмоқда. Жаҳон об-ҳаво хизмати тизими доирасида 1967 й.дан Тошкентда метеорологик ахборотлар тўпланади, об-ҳаво хариталари ва прогнозлари тузилади ва Марказий Осиё, Яқин Шарқ мамлакатлари ва Россиянинг Осиё қисмига тарқатилади. Республика Г.х. 1967 й.дан Ернинг сунъий йўлдошларидан ахборотларни фотосуратлар кўринишида қабул қилиб, амалий ишлар.учун таҳлил қилади. 1972 й.дан табиий муҳит ифлосланишини мунтазам кузатиш ишлари олиб борилади. Ўзбекистонда Г.х. давлат бошқарув органлари ва иқтисодиёт тармокларини (сув хўжалиги ва энергетика, агросаноат мажмуаси, газ ва нефть саноати, автомобиль ва темир йўл транспорти, авиация, алоқа, қурилиш, коммунал хўжалик ва б.) табиий муҳит ҳолати ва иқлимнинг гидрометеорологик шароитлари ва кутилаётган ўзгаришлари, гидрометеорологик ҳодисалар ва атмосфера ифлосланишнинг юқори қийматлари туфайли вужудга келган фавқулодда ҳолатлар тўғрисидаги эксперт маълумотлари б-н таъминлайди, офат ҳодисалардан келадиган зарарни камайтириш ёки олдини олиш учун гидрометеорологик жараёнларга фаол таъсир ўтказиш вазифаларини бажаради. Республика Г.х. кунлик гидрометеорологик, экологик; декадалик агрометеорологик ва гидрологик; ойлик гидрокимёвий, гидробиологик бюллетенлар, ойлик атроф муҳитнинг ифлосланиши ҳолати тўғрисида ахборот; йиллик ер усти сувлари режими, ресурслари тўғрисида маълумотлар; агрометеорологик, ҳаво, ер усти сувлари, қуруқлик (ер) сифати ва тупроқнинг ифлосланиши йилномалари, гидроагрометеорология ва экология масалалари бўйича илмий мақолалар, тўпламлар, услубий қўлланмалар ва тавсиялар нашр қилади. Хизмат кўрсатилаётган вазирликлар, идоралар, трестлар, концернлар, ассоциациялар, фирмалар, саноат корхоналари сони 2 мингдан кўпроқ. Г. х. асосини кузатув тармоклари ташки л этади. Республикада 47 метеорологик, 10 гидрологик, 1 сув баланси, 5 кўл, 3 қоркўчки, 14 авиация метеорологик ст-ялари, 1 зонал авиамарказ, 1 баландлик матеомажмуа, 2 атроф муҳит мониторниги ст-яси, 87 агрометеорологик кузатиш пунктлари, вилоятларда қ.х. экинларини дўлдан ҳимоя қилиш хизмати (57 пунктга эга; дўлдан ҳимоя майдони 741 минг га) ишлайди (2001). Ўзбекистон Республикаси миллий Г.х. гидрометеорология, табиий муҳит ифлосланиши мониторинги, иқлим ўзгариши, чўлланиш, қурғоқчилик ва б. масалалар соҳасида фаол ва кўп қиррали халқаро илмий-техник фаолиятни амалга оширмоқда. 1993 й. 2 янв.да Ўзбекистон Республикаси Жаҳон метеорология ташкилотита (ЖМТ) аъзо бўлди. Республика Г.х. халқаро ташкилотлар: ПРООН (БМТнинг ривожланиш дастури), ЮКЕП (БМТнинг атрофи муҳит дастури), ЮНЕСКО, Жаҳон банки ва ГФР, АҚШ, Швейцария, Япониядаги гидрометеорология ташкилотлари б-н гидрометеорология соҳасидаги лойиҳаларни яратиш ва амалга оширишда ҳамкорлик қилади. Ўзбекистонда Г.х.га 1992 й.дан Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Гидрометеорология Бош бошқармаси раҳбарлик қилади (қ. «Бошгидромет»). Ад.: Очерки развития гидрометеорологии в Средней Азии, Санкт-Петербург, 1993; Гидрометеорология Ўзбекистана, Т., 1996; Ўзбекистон гидрометхизматининг тарихи музейи бўйича йўлкўрсаткич, Т., 1998. Виктор Чуб, Малика Назарова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.