Gidromodul böyiça rayonlaştiriş
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 296–297-b. — ziyouz.com
Gidromodul böyiça rayonlaştiriş —suğoriladigan yerlar maydonini q.x. ekinlari suv talabligi, mexanik tarkibi, sizot suvlari sathi çuqurligiga qarab mintaqalarga ajratiş. G.b.r. suğoriş kanallarining hisob-kitoblari va suvdan foydalanişni rejalaştiriş va boşqariş uçun zarur. Barça suğoriş va suv beriş normalari, suv beriş oraliğidagi davr, ya'ni gidromodul ordinatalari egat b-n suğoriş uçun belgilanadi. Tuproqning mexanik tarkibi yengil, grunt suvlari çuqur bölsa, suğoriş normasi kattaroq belgilanadi, suv beriş normasi esa kiçik, ammo soni köproq (suv beriş davri çözilgan) böladi. Tuproq mexanik tarkibining oğirlaşuvçi va grunt suvlarining kötarilişi b-n suğoriş normasi kamayadi va suv beriş normasi ortadi. Har bir zonada tuproq mexanik tarkibiga qarab yengil (qumli, qumloqi), örta (yengil va örtaça qumoqli) va oğir (oğir qumoqli, gilli va qatlamli) turlarga bölinadi. Örta Osiyoning suğorma dehqonçilik mintaqalari har bir tuproq turi tarqalgan maydonlar, sizot suvlari sathining çuqurligiga qarab quyidagi gidromodul r-nlari ajratiladi: grunt suvlari sathi 3 m dan çuqur; 2—3 m, 1—2 m va 1 m dan kam bölgan r-nlar. Grunt suvlari sathi çuqurligiga köra yengil tuproqlarda 1, II, III; örtaça tuproqdarda IV, V, va VI, oğir tuproqdarda VII, VIII va IX gidromodul r-nlari belgilangan. Grunt suvlari çuq. 1 m va undan yuza bölgan hollarda tuproqning hamma turlari X gidromodul r-nga kiritiladi. Suğoriladigan maydonlarning kengayişi natijasida tuproq qatlami va suvfizik va kimyoviy tarkibi turliça bölgan yerlar ekinzorlarga aylanmoqda. Bunday yerlarda ekinlarni östiriş tuproqning şörlaniş darajasi va tipiga, suğoriş suvining sifati va tuproq qatlamining tuzilişiga köra turli miqdorda suv talab qiladi. Şuning uçun ilmiy va loyiha taşkilotlari agrolandşaft G.b.r., meliorativ va şör yuviş rejimini hisobga oluvçi G.b.r., grunt suvlari hosil bölişi va suğorişning şör yuviş rejimi şaroitlarini hisobga oluvçi G.b. r. usullarini yaratiş yönalişida ilmiy izlanişlar olib borilmoqda. Ad.: Şreder V. R. i dr., Rasçetniye znaçeniya orositelnix norm selskoxozyaystvennix kultur v basseyne rek Sirdari i Amudari, T., 1970; Ahmedov X. A., Suğoriş melioratsiyasi, T., 1977. Maşarip Baqoyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИДРОМОДУЛЬ БЎЙИЧА РАЙОНЛАШТИРИШ —суғориладиган ерлар майдонини қ.х. экинлари сув талаблиги, механик таркиби, сизот сувлари сатҳи чуқурлигига қараб минтақаларга ажратиш. Г.б.р. суғориш каналларининг ҳисоб-китоблари ва сувдан фойдаланишни режалаштириш ва бошқариш учун зарур. Барча суғориш ва сув бериш нормалари, сув бериш оралиғидаги давр, яъни гидромодуль ординаталари эгат б-н суғориш учун белгиланади. Тупроқнинг механик таркиби енгил, грунт сувлари чуқур бўлса, суғориш нормаси каттароқ белгиланади, сув бериш нормаси эса кичик, аммо сони кўпроқ (сув бериш даври чўзилган) бўлади. Тупроқ механик таркибининг оғирлашувчи ва грунт сувларининг кўтарилиши б-н суғориш нормаси камаяди ва сув бериш нормаси ортади. Ҳар бир зонада тупроқ механик таркибига қараб енгил (қумли, қумлоқи), ўрта (енгил ва ўртача қумоқли) ва оғир (оғир қумоқли, гилли ва қатламли) турларга бўлинади. Ўрта Осиёнинг суғорма деҳқончилик минтақалари ҳар бир тупроқ тури тарқалган майдонлар, сизот сувлари сатҳининг чуқурлигига қараб қуйидаги гидромодуль р-нлари ажратилади: грунт сувлари сатҳи 3 м дан чуқур; 2—3 м, 1—2 м ва 1 м дан кам бўлган р-нлар. Грунт сувлари сатҳи чуқурлигига кўра енгил тупроқларда 1, II, III; ўртача тупроқдарда IV, V, ва VI, оғир тупроқдарда VII, VIII ва IX гидромодуль р-нлари белгиланган. Грунт сувлари чуқ. 1 м ва ундан юза бўлган ҳолларда тупроқнинг ҳамма турлари X гидромодуль р-нга киритилади. Суғориладиган майдонларнинг кенгайиши натижасида тупроқ қатлами ва сувфизик ва кимёвий таркиби турлича бўлган ерлар экинзорларга айланмоқда. Бундай ерларда экинларни ўстириш тупроқнинг шўрланиш даражаси ва типига, суғориш сувининг сифати ва тупроқ қатламининг тузилишига кўра турли миқдорда сув талаб қилади. Шунинг учун илмий ва лойиҳа ташкилотлари агроландшафт Г.б.р., мелиоратив ва шўр ювиш режимини ҳисобга олувчи Г.б.р., грунт сувлари ҳосил бўлиши ва суғоришнинг шўр ювиш режими шароитларини ҳисобга олувчи Г.б. р. усулларини яратиш йўналишида илмий изланишлар олиб борилмоқда. Ад.: Шредер В. Р. и др., Расчетные значения оросительных норм сельскохозяйственных культур в бассейне рек Сырдарьи и Амударьи, Т., 1970; Аҳмедов X. А., Суғориш мелиорацияси, Т., 1977. Машарип Бақоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.