Gidromorf tuproqpar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 297–298-b. — ziyouz.com
Gidromorf tuproqpar - grunt suvlarining yaqin bölişi (0,5-3,0 m) natijasida doimiy kapillyar namlaniş ta'sirida şakllangan tuproqdar. Örta Osiyoda suğoriladigan yerlarning yarmidan köpini G.t. taşkil etadi. Geomorfologik şaroitlari va namlaniş rejimiga qarab allyuvial va saz (bulok) rejimidagi G.t. ga bölinadi. Allyuvial rejimdagi G.t. yirik daryo suvidan ta'minlanib turuvçi grunt suvlari yaqin bölgan qayirlarda, quyi daryo terassalarida va hoz. deltalarda şakllangan. Sirdaryo, Amudaryo, Çirçiq, Ohangaron, Zarafşon, Qaşqadaryo, Surxondaryo va b. daryolarning sohillarida tarqalgan. Saz rejimidagi G.t. soy va konuslararo pastqamlik yoyilmalarining periferik hamda örta qismlarida, şuningdek toğ yon bağri tekisliklarida toğ grunt oqimining nuraşidan vujudga kelgan kiçik yopiq depressiya (botiq)larda şakllanadi. Bundam rejimdagi tuproqlar Toşkent, Samarkand, Mirzaçöl vohalarida, Kitob-Şahrisabz havzalarida, Surxondaryoning yuqori va örta oqimi, şuningdek Ğarbiy Farğona va b. joylarda uçraydi. Minerallaşgan grunt suvlarining sekin siljişi (çöl va sur tuproq mintaqasining qisman pastki zonalariga xos) natijasida şörlangan G.t. va şörxoklar vujudga keladi. Tarqaliş hududiga köra G.t. çöl zonasi va böz tuproq mintaqasidagi ötloqi, botqoqi va şörxok tuproqlarga ajratiladi. G.t.dagi tuproq-grunt qatlamining doimiy sernam bölib turişi öziga xos ösimliklarning rivojlanişiga, çirindi hosil böliş, şuningdek suvli va b. qatlamining doimiy sernam bölib turişi öziga xos ösimliklarning rivojlanişiga, çirindi hosil böliş, şuningdek suvli va b. qatlamlardagi tiklaniş jarayonlarining özgarişiga sabab böladi. Şuning uçun G.t.ning çirindili qatlami avtomorf tuproqlarnikiga nisbatan qalin, gleylaniş, şuningdek karbonatli va gipsli qatlamlar çuqurroq joylaşgan böladi. Çöl zonasining yoş qayir-allyuvial ötloqi tuproqdarida çirindining miqdori 0,3—0,5%, ötloqi va ötloqi-botqoqi tuproklarda 7—10%, torfli-botqoqlarda esa 20%ni taşkil etadi. G.t. özlaştirilganda, öz xususiyatlari va tuproq hosil böliş jarayonlari b-n qöriq yerlardan keskin farq qiluvçi voha tuproqdari rivojlanadi. Orif Komilov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИДРОМОРФ ТУПРОҚПАР - грунт сувларининг яқин бўлиши (0,5-3,0 м) натижасида доимий капилляр намланиш таъсирида шаклланган тупроқдар. Ўрта Осиёда суғориладиган ерларнинг ярмидан кўпини Г.т. ташкил этади. Геоморфологик шароитлари ва намланиш режимига қараб аллювиал ва саз (булок) режимидаги Г.т. га бўлинади. Аллювиал режимдаги Г.т. йирик дарё сувидан таъминланиб турувчи грунт сувлари яқин бўлган қайирларда, қуйи дарё терассаларида ва ҳоз. дельталарда шаклланган. Сирдарё, Амударё, Чирчиқ, Оҳангарон, Зарафшон, Қашқадарё, Сурхондарё ва б. дарёларнинг соҳилларида тарқалган. Саз режимидаги Г.т. сой ва конуслараро пастқамлик ёйилмаларининг периферик ҳамда ўрта қисмларида, шунингдек тоғ ён бағри текисликларида тоғ грунт оқимининг нурашидан вужудга келган кичик ёпиқ депрессия (ботиқ)ларда шаклланади. Бундам режимдаги тупроқлар Тошкент, Самарканд, Мирзачўл воҳаларида, Китоб-Шаҳрисабз ҳавзаларида, Сурхондарёнинг юқори ва ўрта оқими, шунингдек Ғарбий Фарғона ва б. жойларда учрайди. Минераллашган грунт сувларининг секин силжиши (чўл ва сур тупроқ минтақасининг қисман пастки зоналарига хос) натижасида шўрланган Г.т. ва шўрхоклар вужудга келади. Тарқалиш ҳудудига кўра Г.т. чўл зонаси ва бўз тупроқ минтақасидаги ўтлоқи, ботқоқи ва шўрхок тупроқларга ажратилади. Г.т.даги тупроқ-грунт қатламининг доимий сернам бўлиб туриши ўзига хос ўсимликларнинг ривожланишига, чиринди ҳосил бўлиш, шунингдек сувли ва б. қатламининг доимий сернам бўлиб туриши ўзига хос ўсимликларнинг ривожланишига, чиринди ҳосил бўлиш, шунингдек сувли ва б. қатламлардаги тикланиш жараёнларининг ўзгаришига сабаб бўлади. Шунинг учун Г.т.нинг чириндили қатлами автоморф тупроқларникига нисбатан қалин, глейланиш, шунингдек карбонатли ва гипсли қатламлар чуқурроқ жойлашган бўлади. Чўл зонасининг ёш қайир-аллювиал ўтлоқи тупроқдарида чириндининг миқдори 0,3—0,5%, ўтлоқи ва ўтлоқи-ботқоқи тупрокларда 7—10%, торфли-ботқоқларда эса 20%ни ташкил этади. Г.т. ўзлаштирилганда, ўз хусусиятлари ва тупроқ ҳосил бўлиш жараёнлари б-н қўриқ ерлардан кескин фарқ қилувчи воҳа тупроқдари ривожланади. Ориф Комилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.