Gidroterapiya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 301-b. — ziyouz.com
Gidroterapiya (gidro... va terapiya) —q. Suv bilan davolaş. GIDROTERMAL KONLAR (gidro... va yun. therme —issiq, qaynoq) —Yer qa'rida harakatlanadigan qaynoq suvli eritmalarning çökmasidan hosil bölgan foydali qazilma konlarining yirik guruhi. Gidrotermal eritmalardagi suv manbai 4 guruhga bölinadi: 1) magmatik suv — magma soviyotganda va undan toğ jinslari kristallanayotganda ajralib çiqadi; 2) metamorfik suv —Yer pöstining çuqur zonalarida tarkibida suv mavjud bölgan minerallarning qayta kristallanişidan hosil böladi; 3) dengiz çökindi jinslari ğovaklarida saqlangan va Yer pöstidagi siljişlar yoki içki t-ra ta'siridan harakatlanadigan suv; 4) özidan suv ötkazuvçi jinslar orqali Yerning çuqur qismlariga yetib boradigan meteor suv. Eritmadagi mineral moddalarning çökişidan şakllangan G.k. soviyotgan magmadan ajralişi mumkin. Qaynoq suvli eritmalar turli kimyoviy elementlar (uçuvçan komponentlar)ga boy. Bu eritmalarning dastlabki t-rasi 700—600° bölib, asta-sekin soviydi va 50—20° gaça pasayadi. Köpinça G. k.da eng köp ruda hosil bölişi 400-100° intervalda sodir böladi. Bu eritmalar asosan yoriqlar böylab harakat qiladi. Yer yuziga çiqiş paytida ulardagi bosim va t-ra pasayib, toğ jinslarining böşliq va darzliklarida turli minerallar kristallanadi. Eritmalar ba'zan özida ohaktoş, dolomit va b.ni eritib, qayta kristallanib, tomirsimon yoki qatlamsimon G. k. hosil qiladi. Rudaga boy qaynoq eritmalar toğ jinslari b-n reaksiyaga kirişib, ularni özgartiradi. G. k.ning köpçiligi antiklinal burmalarning gumbaz qismidan kesib ötgan yoriqlarda joylaşadi. Yoriqlarning qaynoq eritmalar b-n tölişi natijasida ularga moslaşgan şakli va hajmi turliça G. k. hosil böladi. G. k.ning şakli va hajmi ular joylaşgan toğ jinslarining tarkibi, strukturasi va yotiş holatiga boğliq; köpinça tomir, ştokverk qatlamsimon va notöğri şaklda uçraydi. G. k.ni sulfid, oksid, sof elementlar, volframat, karbonat va silikatlar taşkil qiladi. G. k.da rudali minerallar notekis tarqalgan, ba'zan faqat oğir metallar sulfididangina iborat. Tarkibidagi asosiy rudaning köpligiga qarab G. k.ning quyidagi asosiy ruda xillari ajratiladi: 1) sulfid rudalar —mis, rux, qörğoşin, molibden, vismut, nikel, kobalt, surma, simob konlari; 2) oksid rudalar — temir, volfram, tantal, niobiy, qalay, uran konlari uçun mansub; 3) karbonat rudalar, ba'zi bir temir va marganets konlariga xos; 4) sof rudalar — oltin va kumuş; 5) silikatli, nometall konlar (asbest, slyuda), şuningdek ba'zi bir nodir metall (berilliy, litiy, toriy, kamyob elementlar) konlarini hosil qiladi. Ad.: Abdullayev X. M., Genetiçeskaya svyaz orudeneniya s granitoidnimi intruziyami, 2 izd., M., 1954; Betextin A. G., v sb.: Gidrotermalniye rastvori, ix priroda i protsessi rudoobrazovaniya, Osnovniye problemi v uçenii o magmatogennix rudnix mestorojdeniyax, 2 izd., M., 1955; Xamrabayev I. X., Magmatizm i postmagmatiçeskiye protsessi v Zapadnom Özbekistane, T., 1958.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИДРОТЕРАПИЯ (гидро... ва терапия) —қ. Сув билан даволаш. ГИДРОТЕРМАЛ КОНЛАР (гидро... ва юн. therme —иссиқ, қайноқ) —Ер қаърида ҳаракатланадиган қайноқ сувли эритмаларнинг чўкмасидан ҳосил бўлган фойдали қазилма конларининг йирик гуруҳи. Гидротермал эритмалардаги сув манбаи 4 гуруҳга бўлинади: 1) магматик сув — магма совиётганда ва ундан тоғ жинслари кристалланаётганда ажралиб чиқади; 2) метаморфик сув —Ер пўстининг чуқур зоналарида таркибида сув мавжуд бўлган минералларнинг қайта кристалланишидан ҳосил бўлади; 3) денгиз чўкинди жинслари ғовакларида сақланган ва Ер пўстидаги силжишлар ёки ички т-ра таъсиридан ҳаракатланадиган сув; 4) ўзидан сув ўтказувчи жинслар орқали Ернинг чуқур қисмларига етиб борадиган метеор сув. Эритмадаги минерал моддаларнинг чўкишидан шаклланган Г.к. совиётган магмадан ажралиши мумкин. Қайноқ сувли эритмалар турли кимёвий элементлар (учувчан компонентлар)га бой. Бу эритмаларнинг дастлабки т-раси 700—600° бўлиб, аста-секин совийди ва 50—20° гача пасаяди. Кўпинча Г. к.да энг кўп руда ҳосил бўлиши 400-100° интервалда содир бўлади. Бу эритмалар асосан ёриқлар бўйлаб ҳаракат қилади. Ер юзига чиқиш пайтида улардаги босим ва т-ра пасайиб, тоғ жинсларининг бўшлиқ ва дарзликларида турли минераллар кристалланади. Эритмалар баъзан ўзида оҳактош, доломит ва б.ни эритиб, қайта кристалланиб, томирсимон ёки қатламсимон Г. к. ҳосил қилади. Рудага бой қайноқ эритмалар тоғ жинслари б-н реакцияга киришиб, уларни ўзгартиради. Г. к.нинг кўпчилиги антиклиналь бурмаларнинг гумбаз қисмидан кесиб ўтган ёриқларда жойлашади. Ёриқларнинг қайноқ эритмалар б-н тўлиши натижасида уларга мослашган шакли ва ҳажми турлича Г. к. ҳосил бўлади. Г. к.нинг шакли ва ҳажми улар жойлашган тоғ жинсларининг таркиби, структураси ва ётиш ҳолатига боғлиқ; кўпинча томир, штокверк қатламсимон ва нотўғри шаклда учрайди. Г. к.ни сульфид, оксид, соф элементлар, вольфрамат, карбонат ва силикатлар ташкил қилади. Г. к.да рудали минераллар нотекис тарқалган, баъзан фақат оғир металлар сульфидидангина иборат. Таркибидаги асосий руданинг кўплигига қараб Г. к.нинг қуйидаги асосий руда хиллари ажратилади: 1) сульфид рудалар —мис, рух, қўрғошин, молибден, висмут, никель, кобальт, сурма, симоб конлари; 2) оксид рудалар — темир, вольфрам, тантал, ниобий, қалай, уран конлари учун мансуб; 3) карбонат рудалар, баъзи бир темир ва марганец конларига хос; 4) соф рудалар — олтин ва кумуш; 5) силикатли, нометалл конлар (асбест, слюда), шунингдек баъзи бир нодир металл (бериллий, литий, торий, камёб элементлар) конларини ҳосил қилади. Ад.: Абдуллаев X. М., Генетическая связь оруденения с гранитоидными интрузиями, 2 изд., М., 1954; Бетехтин А. Г., в сб.: Гидротермальные растворы, их природа и процессы рудообразования, Основные проблемы в учении о магматогенных рудных месторождениях, 2 изд., М., 1955; Хамрабаев И. X., Магматизм и постмагматические процессы в Западном Ўзбекистане, Т., 1958.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.